Fransız Mikrobiyolog ve Kimyager LOUIS PASTEUR (1822-1895) “Louis Pasteur, fermantasyon üzerine çalışırken, mikropların kendiliğinden üre-mesinin söz konusu olmadığını bulmuştur. Pastörizasyon olarak bilinen ve bazı içeceklerin uzun süre saklanabilmesini sağlayan yöntemi geliştirmiş, kuduz has-talığı aşısını ve koyun ve sığırlarda görülen bulaşıcı hastalık şarbonu bulmuştur.” Louis Pasteur 1822 yılında Dole-Fransa’da doğdu. Ailesi geçimini dericilikle sağlıyordu. Babası, Napolyon ordusunda astsubaydı. Pasteur’un koyu yurtse-verliği de bunun bir yansıması sayılırdı. Geçimini dericilikle sağlayan Pasteur ailesi yoksuldu fakat Pasteur ve kardeşlerinin okuması için dar imkanlarını so-nuna kadar kullandı. Pasteur zorluklar karşısında gösterdiği dirayetli ve azimli karakteri ile dikkat çekiyordu. Ne var ki okulda pek başarılı bir öğrenci değildi. En büyük merakı portre çizmekti. Pasteur’un bu yeteneğini yansıtan tabloları, bugün halen Pas-teur Enstitüsü’nde asılı bulunmaktadır. Pasteur 1841 yıllında sanatla ilgilenmeyi bırakarak bilimsel konularla ilgilenmeye başladı. Bir ara öğretmen olmayı düşündü; Ecole Normale Superieure eğitim enstitüsüne başvurdu ve kabul edildi. 1846 yılında Ecole Normale Superieuriüm fen bölümünden mezun oldu. Başlangıçta öğretmen olmayı amaçlayarak bu okula girmişti. Fakat okulu bitirdiğinde asıl isteğinin bilimsel araştırmalar yap-mak olduğuna kanaat getirdi. İlk çalışmalarını kristaller üzerine yapan Pasteur, 1847 yılında fizik ve kimya dalında doktorasını aldı. Aynı yıllarda kristal yapı, izomerlik ve optik etkinlik konularındaki çalışmalarıyla tanınmaya başladı. Aynı dönemde Eğitim Bakanlığı da Pasteur’u bir ortaokula öğretmen olarak atamak istemekteydi. Fakat akademinin Bakanlığa baskısıyla, Pasteur bir yıl içinde Strasburg Üniversitesi’ne yardımcı profesör olarak döndü. 1848 yılında da Strasbourg Fen Fakültesi’nde yardımcı kimya profesörlüğüne yükseldi. Pasteur, 1854 yılında Lille Fen Fakültesi’nde kimya profesörü ve Ecole Normale’deki araştırma laboratuvarının yöneticisi oldu. 1871 yılında bu laboratuvarda kuduz, şarbon ve tavuk kolerası gibi virütik hastalıklar, bağışıklık mekanizması ve aşı hazırlama teknikleri üzerinde araştırma ve çalışmalar sürdürdü. 1885 yılında kuduz köpekler üzerindeki araştırmalarını güvenli bir zeminde yapabilmek için eski bir imparatorluk şatosunu bu çalışmalarına uygun bir hale getirdi. Bu, Pasteur Enstitüsü’nün ilk temeliydi. Pasteur, kimyager ve daha sonra bakteriyolog olarak görev yaptı. Tüm bu süre boyunca tıp biliminin gelişmesine önemli hizmetlerde bulundu. Ne var ki tıp doktoru olmadığı için, o dönemin doktorları teorilerini dikkate almayıp karşı çıktılar. Her şeye rağmen Pasteur inceleme ve araştırmalarına devam etti. Kesin olarak mikropların var olduklarını ve bunların hastalıklara neden olduğunu düşünüyordu. Kimseye kulak asmadan azim ve kararlılıkla bu çalışmalarını sürdürdü. Pasteur hep gösterişten uzak, son derece sade bir yaşam sürdü ve mütevazi bir kişilik sergiledi. Londra’da uluslarası bir tıp kongresinde, salona girdikten kısa bir süre sonra Pasteur kürsüye davet edildi. Pasteur, “İngiltere veliaht Prensi buraya geliyor olsa gerek” dedi. “Keşke dışarda dursaydık. Gelişini de izleyebilirdik böylece.” Bu tevazulu sözler herkesi çok etkilemişti. Kongre baş-kanı Pasteur’e, “Hayır Bay Pasteur” dedi. “Gelen sizsiniz. Herkesin takdir ettiği ayakta alkışladığı insan sizsiniz.” Pastörizasyon yöntemi Mayanın içindeki belirli organizmaların yaşam faaliyetleri mayalanmayı mey-dana getirir. Pasteur de ilk olarak mayalanma işleminin kendiliğinden başlayamayacağı düşüncesinden yola çıkmıştı. Özellikle mayalanma olayında ve bulaşıcı hastalıklardan mikroorganizmaların sorumlu olduğunu kanıtlaması, kendiliğinden türeme teorisini çürüttü. Aynı zamanda da süt, meyve suyu gibi mayalanabilir sıvıların uzun süre bozulmadan saklanabilmelerini sağlayan pastörizasyon isimli yöntemin gelişmesini sağladı. Pasteur’ün buluşlarından biri fermantasyon yani mayalanma konusuyla ilgilidir

Fermantasyon, kimi maddelerde oluşan bir değişiklik sürecini anlatır. Örneğin sütün şekeri laktik aside dönüştüğünde süt ekşir aynı şekilde yumurta ve et türünden maddeler de fermantasyonla bozularak yenilemeyecek kadar kötü hale gelebilir. Bu sorunu ilk kez Pasteur bilimsel olarak incelemiştir ve sonuç olarak yaptığı açıklama bugün hala geçerliliğini korumaktadır. Buna göre, “do-ğada organik maddelerdeki hemen tüm değişiklikler gözle görülemeyen birtakım küçük canlılar tarafından oluşturulmaktadır. Pasteur bu mikroorganizmaların ısıyla kontrol altına alınabileceğini göstermiş, pastörizasyon olarak bilinen bu işlemle modern süt endüstrisinin gelişmesinin önünü açmıştır. O zamanlarda pastörizasyon işleminde sütü 63°C’de 30 dakika boyunca ısıtmak ve sonra hızlı bir biçimde soğuttuktan sonra kapalı ve sterilize edilmiş şişelere koymak gerekiyordu. Buna benzer bir yöntem olan UHT yöntemi sütü mikroplardan arındırmak için günümüzde de kullanılmaktadır. İlk kuduz aşısı O dönemin ilkel inanç sistemine göre “spontane üreme” olarak bilinen ve tamamiyle batıl olan görüş, tenya, sinek, kurtçuk, tırtıl, fare vb. varlıkların, uygun koşullarda kendiliğinden ortaya çıktıkları iddiasıydı. Oysa Pasteur kendiliğin-den oluşumun mikroskobik organizmalar için bile imkansız olduğunu anlamıştı. Buradan yola çıkarak bulaşıcı hastalıkların kontrol altına alınması konusunda araştırmalarını sürdürdü. Özellikle de şarbon, kangren, kan zehirlemesi, loğusa humması gibi hastalıklar üzerinde yoğunlaştı. Ve sonunda kuduza karşı aşı oluşturmayı başardı. Pasteur’ün bu buluşundan evvel kuduza karşı uygulanan tek yöntem, köpek tarafından ısırılan yerin kızgın bir demirle derinlemesine dağlanmasıydı. Üstelik de geç kalındığı takdirde bu yöntemin hastaya acı vermekten başka bir etkisi olmadığı biliniyordu. Pasteur’ün keşfinin ardından kuduz bir köpek tarafından çok sayıda yerinden ısırılan bir çocuk, ailesi tarafından Pasteur’e getirildi. Pasteur daha önce insan üzerinde hiç uygulanmamış olan kuduz aşısını çocuğa uygulamakta tereddüt etti. Ancak iki doktorun, çocuğun kuduz hastalığından her durumda öleceğini ve etkili olursa yöntemin kuduz hastalığına bir çözüm olabileceğini söylemesinden sonra Pasteur aşıyı çocukta denemeye karar verdi. Sonuçta aşı başarılı oldu ve 1885 yılında bu öldürücü hastalığın önlenmesinde çok önemli bir adım atılmış oldu. 1887 yılında ise Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye-i Şâhâne’de ilk kuduz aşısı üretildi ve aynı yıl içinde Kuduz Tedavi Müessesesi kuruldu.. Louis Pasteur 1895 yılında Saint Cloud-Fransa’da öldü. Bugün Fransa’da pek çok bulvar ve alan onun adını taşımaktadır. Bilime büyük hizmetleri olan Pasteur, ölümünden önce hayata bakışını şöyle ifade etmişti: “Hiç kuşkum yok ki, ‘bilim ve barış’ cehalet ve savaşı yok edecektir. Ulusların yıkmak, yok etmek için değil, yaşamı yüceltmek için birleşeceğine, geleceğimizi bu yolda uğraş verenlere borçlu olacağımıza inanıyorum.” Tıp bilimi tarihinde önemli bir yere sahip olan Pasteur, özellikle hastalıklar hakkındaki mikrop teorisiyle ve canlı varlıkların kendi kendilerine tesadüfen var oldukları şeklindeki sahte iddiayı savunan evrim inancına kesin karşı oluşuyla ünlüdür. Çok güçlü bir Allah inancı olan Pasteur, yaşadığı dönemde Darwin’in evrim teorisine karşı çıkması nedeniyle pek çok sözlü saldırıya uğramıştır. Bilim ile din arasındaki uyumu savunan Pasteur’ün bu konudaki sözleri çok ünlüdür. Bu sözlerinden bazıları şöyledir: Doğayı ne kadar çok incelersem, Yaratıcı’nın eserleri karşısında inancım o kadar çok artıyor. (Jeffrey L. Sheler and Joannie M. Schrof, The Creation, US News & World Report, Vol. 111, No. 26, December 23, 1991 s.62) Bilim insanı Allah’a götürür. (Taşkın Tuna, Sonsuz Uzaylar, s.31)

Amerikan Mucit, Portre ve Tarih Sahnesi Ressamı  “Morse, insanlık tarihi için önem taşıyan telgrafı keşfetmiş büyük bir bilim adamı ve sanatçıdır.” Samuel Finley Breese Morse 1791 yılında Massachusetts, Charlestown’da doğdu. Babası coğrafyacı ve papazdı. Morse küçük yaşta Phillips Akademisi’ne katıldı. 14 yaşında yüksekokula başladı. Sanatla yakından ilgilenen Morse, aynı zamanda ünlü bir Amerikan ressam olan Washington Allston’ın öğrencisiydi. Portre resimler yaparak para kazanıyordu. Yale Üniversitesi’nde öğrenim görürken, Benjamin Silliman ve Jeremiah Day’in elektrik konulu konferanslarına katıldı. 1810 yılında Yale Üniversitesi’nden mezun oldu. 1811’de ressam All-ston’la birlikte Avrupa’ya gitti. Morse mermer kesme makinesini icat etti. Bu makine, bir taşı yada mermeri 3 farklı boyutta yontabiliyordu. Fakat bunun patentini alamadı, çünkü Thomas Blanchard’ın 1820’de yaptığı benzer bir icadı vardı. 1830 yılında Roma’da öğrenim görürken, Danimarka-İzlandalı heykeltıraş Bertel Thorvaldsen’den eğitim aldı. Morse, Thorvaldsen’in bir portresini de yapmıştı. Morse, ABD’nin resmi ressamı olmuş, yoksullukla geçen yılları geride bırakmıştı. ABD’nin önemli tarihi olaylarını fırçasıyla resmediyordu. La Payette, Monroe, Washington gibi ünlü general ve siyaset adamlarının portrelerini yapıyordu. Ünü Avrupa’da duyulmuştu, 1829 yılında Fransa’ya geldiğinde akademi sanatçıları ve siyaset adamlarından oluşan bir grupla karşılandı. Morse 1832 yılında Amerika’ya dönmek üzere Sully isimli Fransız gemisine bindi. Gemide, Fransa’da eğitim almış ve ülkesine beraberinde bir elektromıknatıs götüren Amerikalı genç kimyacı Charles Jackson ile tanıştı. Bu arada elektromıknatısla ilgili yapılan tüm konuşmalar bir ressamdan beklenmeyecek derecede Morse’un ilgisini çekti. Morse geminin kaptanına adeta bir ilhamla şu sözleri söylemişti: “Kaptan, günün birinde telgraftan dünyanın harikaların-dan biri diye söz ettiklerini duyarsanız, onun 13 Kasım 1832’de Sully’de icat edildiğini hatırlayın.” Aynı yıl, elektomanyetik telgraf ve Dr. Charles T. Jackson’la yaptığı telgraf görüşmelerinde kullandığı Morse Kodları olarak bilinen “sinyal alfabesi” fikirle-rini geliştirdi. Hareketli kâğıt şerit üstüne kayıt yapan telgrafı ise ilk defa 1835 yılında yaptı ve sergiledi. Morse, 1836 yılında New York Belediye Başkanlığı seçimlerine girdi fakat sonuç başarısızlık oldu. Aynı yıl içinde, çalışan ilk telgraf örneğini tamamladı. Tek elementli bir pil ve basit bir manyetizma kullanan makine, ancak 13-14 metre gibi çok kısa alanlarda çalışıyordu. Örnek makineyi Leonard Gale’e göstererek fikrini almak istiyordu. Gale, makineyi inceledi ve Morse’a makineyi geliştirecek birkaç öneride bulundu. Bir sonraki aşamada Morse ve Gale birlikte 16 kilometrelik bir alandan gelen mesajları kaydedebilecekti. Bu arada bir arkada-şının teknoloji yatırımcısı olan babası, Morse’un telgraf üstündeki çalışmalarını finanse etmeyi üstlendi. 1837 yılına gelindiğinde Morse elektrikli telgrafı icat etti. Cihaz, kısa bir süre-den beri birçok ülkede kullanılanlara benzer bir mekanizmaya sahipti. Joseph Henry ilk prototipi yapmıştı. Patent aşamasında birtakım davalar yürütüldü ve sonuç olarak New York’ta resim sanatı profesörü olan Morse 1837’de cihazın patentini aldı. Dünya ülkeleri, Morse telgrafını beklendiği gibi hemen benimsemediler. Cihazın Cooke Wheatstone ya da Steinheil’inkinden öyle çok da üstün özellikleri yoktu. İngiltere Wheatstone’unkinden, Almanya Steinheil’inkinden Fransa da Chappe’dan vazgeçmiyordu. Morse ise icadıyla ilgilenmeleri için ülke ülke gezip cihazını tanıtıyordu. Morse telgrafı 1838 yılında yüksek okullarda sergiledi. Elektrikli telgrafın ilk halka açık sunuşunu aynı yıl Philadelphia Pensilvanya’da bulunan Franklin Enstitüsü’nde yaptı. Daha sonra telgrafı başkan Martin Van Buren’e sundu. Kısa bir süre sonra, Birleşik Devletler Kongresi’nde telgraf hattı projesi önerildi.

Morse aynı zamanda demiryolu altından, su kütlesi üzerinden veya iletken her-hangi bir şeyden sinyal gönderebilen radyo telgrafın icadına da öncülük etmiştir. Mors Alfabesi Mors Alfabesinin uygulamasında, gönderici cihazın başındaki kişi, maniple olarak adlandırılan bir kola, kısa ya da uzun basışlar yapar. Kısa basışlar nokta (.), uzun basışlar çizgi (-) karşılığıdır. Böylece, yanyana gelen nokta ve çizgilere göre harfler, bunlardan da kelimeler, cümleler oluşur. İyi bir telgraf memuru bir dakikada yaklaşık olarak 120 harf gönderip, aynı sayıda harfi kolaylıkla alabilir. Telgraf mesajının alındığı cihazda, rulo halindeki bir kağıt şerit döner. Bunun karşısında da, verilen işaretlere göre hareket eden bir kalem vardır. Bu kalem, nokta ve çizgileri kağıt üzerinde çizer. Böylece kelimeler, cümleler meydana gelir. Mesajı alan memur telgrafı kelimelere dönüştürür. Telgrafın yayılması Morse, nihayet 1844 yılında şehirler arasında ilk telgraf haberleşmesini gerçekleştirdi. İlk mesajını Baltimore’dan Washington DC’ye geçti. Mesajda şöyle diyordu: “Allah neler yaptı.” (Tevrat, Sayılar, 23/23) Telgraf bu andan sonra büyük bir hızla tüm dünyada yaygınlaştı. Yalnız ABD’de ilk 10 yıl içinde 23 bin mil telgraf hattı döşendi. İngiltere dışında Avrupa ve dünyanın çoğu ülkesinde Morse makineleri kullanılıyordu. Morse yaşamının son yıllarında büyük bir ün ve servet kazanmıştı. Sürekli madalyalar alıyor, akademiye seçiliyordu. Pek çok yere heykel anıtı konuluyor kendisi de bu açılışlarda hazır bulunuyordu. Morse, 1872 yılında New York’ta öldü, yine orada bulunan Gren-Wood Mezarlığına gömüldü.

Dahi Matematikçi ve Alman Bilim Adamı  “Johann Karl Friedrich Gauss, bilime diferansiyel geometri, analiz, sayılar kuramı, manyetizma, jeodezi, optik ve astronomi alanlarında katkılarda bu-lunmuştur. Kendisi “antik çağlardan beri yaşamış en büyük matematikçi” ve “matematikçilerin prensi” olarak tanınır.” Johann Karl Friedrich Gauss 1777 yılında Braunschweig Almanya’da doğdu. Yoksul bir ailenin çocuğu olan Friedrich zor koşullar altında eğitimine başladı. Braunschweig Dükü Karl Wilhelm Ferdinand’ın verdiği burs sayesinde yüksek öğrenimine devam edebildi. Gauss pek çok matematiksel buluşunu 20 yaşına gelmeden yaptı. Küçük dahi Gauss’un bu özelliğine ilişkin birçok hikaye mev-cutsa da bunlardan en meşhur olanı şöyledir: “Gauss’un ilkokul öğretmeni J.G. Büttner, öğrencilerinden 1’den 100’e kadar olan sayıları toplamalarını isteyince, küçük Gauss cevabı birkaç saniye içinde bularak öğretmenini büyük bir şaşkınlığa uğrattı. Gauss, sayı listesinin iki zıt ucundan birer sayı alıp topladığında hep aynı sonucu elde ettiğini görmüştü: 1+100101, 2+99 101, 3+98 = 101, gibi. Böylece 1’den 100’e kadar olan sayıların toplamı 50×101 5050 oluyordu.” Gauss aldığı bursla 1792’den 1795’e kadar Collegium Carolinum’da (günümüz-deki adıyla Braunschweig Teknik Üniversitesi) öğrenim gördü. 1795’te Göttin-gen Üniversitesi’ne girdi. Burada da 3 yıl eğitimine devam etti. Gauss 1796 yılında önemli birçok keşifte bulundu. Bunlardan ilki; pergel-cetvel kullanarak düzgün bir onyedigenin nasıl çizileceğini bulmasıdır. Ayrıca pergel-cetvel kullanılarak her çokgenin çizilemeyeceğini, belirli çokgenlerin çizilebi-leceğini gösterdi. (Başka bir anlatımla, kenar sayısı bir Fermat asalı olan her düzgün çokgenin, yalnız cetvel ve pergel kullanılarak çizilebileceğini ispat etti.) Böylece Antik Yunan’dan beri matematikçileri meşgul eden bir konuyu açıklığa kavuşturmuş oldu. Bu nedenle doğduğu şehir olan Braunschweig’de Gauss’un onyedi köşeli bir kaide üzerinde yükselen bir heykeli bulunmaktadır. Gauss, yine 1796’da, modüler aritmetik fikrini kullanarak, sayılar kuramında “karesel karşılıklılık ilkesi” olarak bilinen önemli teoremi ispatladı. Teorem, ikin-ci dereceden denklemlerin çözülebilirliğinin belirlenmesini sağlıyordu. Aslında ilk defa Euler ve Legendre tarafından ortaya atılmış ancak ispatlanamamıştı. Yine aynı yıl içinde Gauss, her tamsayının en fazla üç üçgensel sayının toplamı olarak yazılabileceğini kanıtladı ve günlüğüne şöyle yazdı: “Eureka! Num = A + A + A” (Yunanca; “(Onu) buldum!”) 1799 yılında Cebirin Temel Teoremi’ni kanıtlayarak (n. dereceden bir cebirsel denklemin tam n tane kökü vardır) doktora derecesini aldı. Matematiğin hemen her dalında çalışan Gauss 1801 yılında aritmetiğin temel teoremini kanıtladı: Her doğal sayı asal sayıların çarpımı olarak bir ve yalnız bir şekilde gösterilebilir. Gauss, Euclides (Oklid) Geometrisi’nin alternatifi olacak yeni bir geometri geliş-tirdiğini söylese de bu çalışmasını yayınlamadığı için aynı konuda çalışmalarını yayınlayan Lobaçevski ve Bolyai, Euclides dışı geometrilerin kurucusu olarak bilinirler. 1832 yılında manyetik olayların ölçülmesini olanaklı kılan sistemi geliştirdi. Bu nedenle manyetik akım birimine “gauss” adı verildi. 1833’de bir telgraf cihazı yaptı. Gauss’un sayılar teorisi üzerine yazmış olduğu ilk büyük eseri Disquistiones Aritmeticae (Aritmetik Araştırmaları) ona büyük ününü kazandırmıştır. Ona gö-re, sayılar teorisi çok önemlidir: “Matematik, bilimlerin kraliçesi olduğu gibi, sayılar teorisi de matematiğin kraliçesidir.” Eseri okuyan Lagrange ise Gauss’a şunları yazmıştır: “Eseriniz sizi bir anda birinci sınıf matematikçiler arasına yükseltmiştir. Uzun zamandan beri yapılmış en güzel analitik keşfi ihtiva eden son bölümü çok önemli kabul ediyorum.”

1 Ocak 1801’de Ceres adı verilen gezegenciğin bulunmasıyla Gauss astronomi-ye ilgi duymaya başladı. Sınırlı sayıda gözlemden yararlanarak bu gezegenciğin yörüngesinin hesaplanmasında sorunlar yaşanırken, Gauss, 8. dereceden bir denklem yardımıyla sorunu çözdü. Gauss’un ikinci eseri, 1802 yılında bulunan diğer bir gezegencik olan Pallas’ın hareketleriyle ilgilidir. Tüm bunların yanı sıra Gauss, 1821 yılında resmi bir jeodezi araştırmasına bilim danışmanı oldu. Gauss ilk evliliğini 1805 yılında yaptı ve bu evlilikten iki çocuğu oldu. Üçüncü çocuğunun doğumu sırasında karısı hayatını kaybetti. Doğan 3. çocuğu da bir yıl sonra öldü. Acılı bir dönemden sonra 1810 yılında ikinci evliliğini yaptı. Gauss’un bu evlilikten de 3 çocuğu oldu. Bu eşi de 1831 yılında hastalanarak vefat edince Gauss’a ölümüne kadar kızlarından Therese baktı. Gauss Allah’a iman eden, oldukça dindar ve muhafazakar bir insandı. Gauss 1855 yılında Göttingen’de öldü. Beyni araştırma için muhafaza edildi ve bugün hala Göttingen Üniversitesi’nin tıp fakültesinde formalin içinde ko-runmaktadır. Gauss’un anısına; – Gauss’un resmi 1989-2001 yılları arasında, bir normal dağılım eğrisiyle bera-ber, 10 DM banknotlarının üzerine basılmıştır. – Almanya’nın Dransfeld kentindeki 51 metrelik beton gözlem kulesinin adı Gauss Kulesi’dir. – Cgs sistemindeki manyetik alan birimi 1 Gauss’tur. Gauss’un ismi matematik ve fizikte pek çok teorem, formül ve kavrama verilmişir. – 1977’de, Gauss’un doğumunun 200. yıldönümünde, Doğu Almanya ve Batı Almanya’da ayrı ayrı hatıra pulları basılmıştır. – Ay’daki Gauss krateri, “1001 Gaussia” asteroidi ve Antarktika’da sönmüş bir volkan olan Gaussberg, Gauss’un anısına isimlendirilmiş bazı doğal oluşumlardır.

Maddenin Atom Kuramına Yaptığı Katkılarıyla Modern Fiziksel Bilimlerin Kurucuları Arasında Yer Alan İngiliz Kimyacı ve Fizikçi  “New College’e 1793 yılında profesör olduktan sonra yaptığı bir çok meteoro-lojik araştırmalarla kendini tanıtan John Dalton, batıda atom teorisinin gerçek kurucusu kabul edilmektedir.” John Dalton 1766 yılında İngiltere’de Eaglesfield yakınlarındaki Cumberland’da doğdu. Henüz 14 yaşındayken kardeşi ile birlikte Kendal’daki bir okulda öğret-menliğe başladı ve 12 yıl bu okulda çalıştı. New College’de bir süre matematik ve doğa felsefesi öğretmenliği yaptıktan sonra 1800’de Manchester Edebiyat ve Felsefe Derneği’nin sekreteri oldu. Matematik ve kimya dersleri vermeye başladı. 1817’de Felsefe Derneği’nin başkanlığına getirildi. Öğretmenliğinin ilk dönemlerinde matematik ve meteoroloji konularıyla ilgilen-meye başladı. 1787’de ilk bilimsel çalışmasına başladı. Yaşadığı göl bölgesin-deki iklim değişikliklerini inceleyen ve 200.000’in üzerinde kayıtın bulunduğu bir günlüktü bu. 1793 yılında Meteorological Observations and Essays (Mete-orolojiye İlişkin Gözlemler ve Makaleler) isimli kitabı yayımlandı. 1787’de kutup ışığı konusunu (atmosferdeki elektrik çalkantılarının etkisiyle gökyüzünde oluşan şekiller) araştırmaya başladı. Bu konu üzerine yazdığı yazılar kendi araştırma ve çalışmalarıyla geliştirdiği özgün düşüncesinin ilk meyveleridir. Dalton; – Meteoroloji alanındaki araştırmaları sonucunda, alize rüzgarlarının yerin kendi çevresindeki dönme hareketinin ve sıcaklık farklılıklarının etkisiyle oluştuğunu öne sürdü. Ne var ki bu kuramın daha önce ortaya konduğundan habersizdi. (1735 George Hadley) – Baromatre, termometre, higrometre, yağmur bulutlarının oluşumu, atmos-fer neminin yapısı, dağılımı ve buharlaşması ile çiy noktası kavramı üzerine makaleler yazdı.

– Su üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda suyun yoğunluğunun en yüksek olduğu sıcaklığı +5,80 C olarak tespit etti. (Bu değer ilerleyen yıllarda 3,970 C olarak düzeltilmiştir). – Yağmurun, atmosfer basıncındaki değişikliklerden değil, sıcaklığın düşmesin-den kaynaklandığını ilk olarak belirledi. – Renk körlüğü tıp dilinde “daltonizm” diye geçer. Dalton renk körüydü. Bu ko-nuda bilim adamlarıyla birlikte incelemeler yaptı ve 1794 yılında “Extraordinary Facts Relating to the Vision of colors” (Renklerin Görülmesine İlişkin Olağandışı Olgular) başlıklı makalesini yazdı. Dalton’un en dikkat çeken özelliklerinden biri etrafında var olan henüz çözüm-lenmemiş bir çok problemi kolayca tespit etme yeteneğine sahip olmasıydı. 18.yy’ın sonlarında başlattığı kimyasal çalışmalarıyla son derece önemli keşif-lere imza atacaktı. Dalton; – Gazlar üzerine yaptığı ilk çalışmaların sonucunda kendi adıyla tanınan “Kısmi Basınçlar Yasası”nı buldu. Buna göre değişik gazlardan oluşan bir karışımın basıncı, bileşimde yer alan gazlardan her birinin tek başına uyguladığı kısmi basınçların toplamına eşitti. – Günümüzde Charles Yasası olarak bilinen, gazların mutlak sıcaklıklarıyla doğru orantılı olarak genleştiklerine ilişkin yasayı geliştirdi. – Gazların suda çözünürlüğünü ispatlayan ve yayınım hızlarını belirleyen yeni deneyler gerçekleştirdi. – Atmosferin yapısıyla ilgili olarak, kimyasal bileşimin 4500 m yüksekliğe kadar sabit kaldığını buldu. – Kimyasal elementlerin gösterimine ilişkin bir simgeler sistemi oluşturdu ve elementlerin bağıl atom ağırlıklarını tespit ettikten sonra 1803’te bunları bir tablo şeklinde düzenledi. – Kimyasal bileşiklerin, elementlerin ağırlıkça belirli basit oranlarda birleşmeleriyle oluştuğuna ilişkin kuramı ortaya koydu.

– En önemlisi, tüm elementlerin atom adını verdiği aynı ağırlığa ve aynı yapıya sahip olan çok küçük ve bölünemez parçacıklardan oluştuğunu öne süren atom kuramını geliştirdi. Dalton yazılarını New System of Chemical Philosophy (Yeni Kimya Felsefesi Sistemi) isimli kitabında toplamıştır. Sayılı dostu olan Dalton hiç evlenmemiş ve neredeyse bir münzevi yaşam sürmüştür. Hayatını tümüyle bilimsel sorunlara çözüm bulmaya odaklanarak geçirmiştir. 1882’de Royal Society’nin üyeliğine seçilmiş ve 1826’da bu derneğin altın madalyasıyla ödüllendirilmiştir. Dalton, 1844’de Manchester’de hayatını kay-betmiştir. Dalton’un atom teorisinin beş ana noktası vardır: 1. Element, atom denen küçük parçacıklardan oluşmuştur. 2. Herhangi bir elementin tüm atomları birbirinin aynıdır. 3. Bir elementin atomları, başka bir elementin atomlarından farklıdır. 4. Bir elementin atomları, başka bir elementin atomlarıyla birleşerek bileşikler oluşturabilir. Herhangi bir bileşik, farklı elementlerinden hep aynı oranda içerir. 5. Atomlar kimyasal bir süreç ile üretilemez, daha küçük parçalara bölüne-mez ve yok edilemez. Kimyasal reaksiyonlar sadece atomların birbirleriyle gruplanma şekillerini değiştirir

İngiliz Fizikçi, Astronom, Mucit, Filozof, Simyacı ve Tarihin En Büyük Matematikçilerinden 73 “Tüm zamanların en büyük bilim adamlarından biri olarak kabul edilen New-ton, hem matematikçi hem de fizikçiydi. Newton’un bilime yaptığı büyük hizmetler hatırlanacak olursa; bunlardan en önemlisi yer çekimi kanununun keş-fidir. Newton, kuvvet ve ivme arasındaki mükemmel ilişkiyi kütle kavramı ile bağdaştırmış; etki ve tepki prensibini bulmuş, bileşke kuvvetlerin sıfır olması halinde hareketli cisimlerin hızının hiç değişmeyeceği tezini ortaya atmıştır. Newton’un hareket yasaları, 4 yüzyıldır en basit mühendislik hesaplarından, en karmaşık teknolojik projelere kadar aynen uygulanmaktadır. Newton’un sadece çekim konusunda değil, mekanik ve optik gibi temel konularda da çok önemli buluşları olmuştur. İşığın 7 rengini keşfeden Newton, böylece optik adı verilen yepyeni bir bilim dalının da temelini atmıştır.” Isaac Newton, 1642 yılı Noel gününde Woolshrope, Lincolnshire’da doğdu. Bir İngiliz çiftçi ailesinin çocuğuydu ve babası, o doğmadan üç ay önce ölmüştü. Üç yaşındayken annesi ikinci kez evlenince Newton’un bakımını anneannesi üstlendi. Newton, naif bir çocuktu. Diğer yaşıtları gibi güçlü, canlı ve hareketli bir yapıya sahip değildi. Arkadaşları oyunlar oynarken o, zamanının büyük bir kısmını su çarkları ve güneş saatleri yaparak geçiriyordu. İlk öğrenimini oturdukları bölgedeki okullarda tamamladı. On iki yaşında Grant-ham’da King’s School’a yazılan Newton, bu okulu 1661 yılında bitirdi. Aynı dönem annesi ikinci kocasının da ölümü üzerine Woolshrope’a geri döndü. Newton artık annesi ile birlikte yaşamaya başladı. Annesi, onu yanından ayır-mak istemiyordu zira babasından kalan çiftliği onun yönetmesini arzu ediyordu. Fakat daha çocukluğundan itibaren Newton’un zekasının farkında olan dayısı William, annesini Newton’u üniversiteye göndermeye ikna etti. 1661 yılında Newton, Cambridge’deki Trinity College’e başladı. Newton’un matematik öğretmeni ilahiyatçı ve ünlü matematikçi Isaac Barrow’du. Barrow, Newton’un zekasının ve yeteneğinin farkındaydı. Değerli ho-casından aldığı bu dersler Newton’u diferansiyel ve integral hesabı bulmaya ve bu alanda çalışmaya yöneltti. Newton, Cambridge Üniversitesi’ne gitmeden önce Rene Descartes analitik geometriyi, Johannes Kepler kendi adıyla anılan üç kanundan ikisini bulmuştu. Bu gelişmeler Isaac Newton için temel oluşturmuştu. 1665’te bu okuldan lisans derecesini aldı. Lisansüstü çalışmalarına başlayacağı sırada çıkan veba salgını sebebiyle üniversite kapatıldı. Newton, salgından korunmak amacıyla annesinin çiftliğine gitti. Çiftlikte geçen iki yıl süresince en önemli buluşlarını gerçekleştirdi. 1667’de Trinity Kolej’e öğretim üyesi olarak döndüğünde diferansiyel ve integral hesabın temellerini atmış, beyaz ışığın renkli bileşenlerine ayrıştırılabileceğini bulmuştu. Ayrıca cisimlerin birbirlerini, uzaklıklarının karesi ile ters orantılı olarak çektiklerini sap-tamıştı. Fakat diferansiyel ve integral hesabı 38 yıl sonra yayınladı. Newton 1669 yılında henüz 27 yaşındayken Cambridge Üniversitesi’nde mate-matik profesörlüğüne getirildi. 1671’de ilk aynalı teleskobu yaptı. Bir yıl sonra Royal Society üyeliğine seçildi. Royal Society’e sunduğu renk olgusuna dair bildirisinin yoğun şekilde eleştirilmesi üzerine Newton bilim dünyasıyla bağ-larını kopardı. 1675 yılında optik konusunda iki bildiri hazırladı fakat bunlar da yeni tartışmalara yol açtı. İngiliz bilim adamı Robert Hooke makalelerdeki bazı sonuçların aslında kendi buluşu olduğunu, Newton’un bunları sahiplendiğini iddia etti. Tüm bu tartışma ve eleştiri ortamı Newton’un geri çekilmesine ve altı yıllık bir sessizliğe bürünmesine neden oldu. 6 yıl sonra ise astronom ve matematikçi Edmond Halley’in dostane gayretleri ve teşvikiyle bilimsel çalışmalarına yeniden başladı. Newton yaptığı araştırma ve deneyler sonucunda “Hareket Kanunları”nı buldu fakat hemen yayınlamadı, araya uzun yıllar girdi. Yine “Yerçekimi Genel Kanu-nu”nu da yayınlamak için 20 kadar bekledi. Bu denli geç yayınlamasının nedeni Newton’un çekingen karakteriyle de ilgiliydi. Çalışmalarına karşı gelecek itiraz ve eleştirilerle uğraşacak bir yapıda değildi. Newton’un bu buluşları yaptığı yıllarda Gottfried W. Leibnitz de aynı konularla ilgili çalışmalar yapıyordu. Leibnitz ve Newton ortak çalışmaya ve buluşlarını yardımlaşarak geliştirmeye başladılar. Birbirlerinin özelliklerini iyi bilmeleri ve birbirlerine saygı duymaları birlikte çalışmalarını kolaylaştırdı. Newton’un en önemli buluşları olan diferansiyel ve integral hesap neticesinde pek çok konu-da çok önemli mesafeler katedildi. Ünlü fizikçi P. Berkeley bu kavramlar için şöyle söylemişti: “Diferansiyel ve integral hesap her kapıyı açar. Bu öyle bir anahtardır ki onun sayesinde modern matematikçiler, geometrinin ve sonuç olarak doğanın sırlarını keşfeder.” Eserleri Method, De Motu Corporum in Gyrum (1684) Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687): Doğa Felsefesinin Ma-tematiksel İlkeleri 3 ciltlik bir çalışmadır. Kitap Latince basılmıştır. Klasik me-kaniğin temellerini oluşturan Newton’un Hareket Kanunlarını ve Kütleçekim Kanunu da içerir. Opticks (1704): Kitap, merceklerle görüntü oluşumu, gözün çalışma yöntemi, yansıma ve kırınım hesapları, beyaz ışığın tayfın renklerine ayrılması, gökkuşa-ğının renkleri, yansıma teleskobunun yapımı gibi konuları içerir. Bunların dışında kan dolaşımı, sindirim, bilimsel yöntemler, Nuh Tufanı, Dünya’nın yaratılışı gibi konulara da yer verilmiştir. Kitap İngilizce olarak basılmıştır. Arithmetica Universalis (1707) An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture (1754) Newton İncil’deki kutsal üçlemeye karşı çıkan kronolojik bir eser de yazmıştır. Keşifleri Hareket yasaları -Gravitasyon yasası -Hidromekanik yasası -Newtonian akışkan -Soğurma yasası -Newton halkaları -Emisyon teorisi -Newton teleskobu-Calculus-Binom serileri -Newton metodu – Newton-Cotes formülü -İnterpolasyon formülü. Newton bilimde çığır açan bu buluşlarının yanı sıra, ateizmi reddeden, Yaratılışı savunan ciddi eserler yazmış, “Yaratılış tek bilimsel açıklamadır” düşüncesini savunmuştur. Newton, daima, mekanik evrenin kendi deyimiyle “bu hiç dur-maksızın çalışan dev saatin” ancak güçlü ve üstün akıl sahibi bir Yaratıcı’nın eseri olabileceği gerçeğine inanmıştır. Newton’un, dünyanın seyrini değiştiren buluşlarının temelinde, onun Allah’a yakınlaşma isteği vardır. Newton, Allah’ı daha yakından tanımak için yol olarak, Allah’ın yarattığı eserleri araştırmayı bulmuştur. Bu amaçla büyük bir şevkle araştırmalarına sarılmıştır. Newton, bilimsel araştırmalarını yapma gayretinin ardındaki sebebi Principia Mathematica adlı eserinde şu sözlerle ifade etmiştir: Allah’ın aklının “Bizler Allah’a muhtaç, aciz kullar olarak, kendi aklımıza göre büyüklüğünü ve yüceliğini görmeli ve O’na teslim olmalıyız.” (Dan Graves, Sci-entists of Faith, s. 133-134) “Allah sonsuz ve mutlaktır; gücü sınırsızdır ve herşeyden haberdar olandır; varlığı sonsuzluğa dayanır; her şeyi yönetir, yapılan ve yapılacak olan her şeyi bilir. O sonsuz ve sınırsızdır; … Daimidir ve vardır; Varlığı daimidir, her yerde mevcuttur; her zaman ve her yerde var olmasıyla O, tüm zamanı ve aralıklarını yaratır.” (Dan Graves, Scientists of Faith, s. 142-143) Newton, pek çok bilim adamının aksine oldukça rahat ve mutlu bir yaşam sür-dü. Yaşadığı dönemde de itibar gördü. Newton 1727 yılında 85 yaşındayken Londra’da öldü.

Hollanda’lı Astronom, Matematikçi ve Fizikçi “Christiaan Huygens, ışığın dalga kuramının öncüsüdür. Aynı zamanda me-kanik bilimine önemli katkıları olmuştur. Sarkaçlı saati icat etmiştir. Astro-nomi alanında ise, Satürn’ün en büyük uydusu Titan’ı ve Orion takımyıldızını keşfetmiştir.” Christiaan Huygens, 1629 yılında Den Haag’da doğdu. Matematiğe küçük yaş-larda ilgi duymaya başladı. Üniversite öğrenimini tamamladıktan sonra ma-tematik ve astronomi konuları üzerine tezler hazırladı ve bunları yayımladı. Tezleri, devrin ünlü matematikçi-filozofu René Descartes’in ilgisini çekti. Yalnız Descartes değil, bilim çevreleri de matematik ve astronomiyle ilgili bu yazılarla yakından ilgilendi. Huygens ilk kitabını 1656 yılında yazdı. De ratiociniis in ludo aleae ismiyle hazırladığı eserinde, olasılık hesabınına ayrıntılı olarak yer verdi. Açanlar ve açılanlar kuramını öne sürdü ve burada eğrilik merkezlerini belirleyerek çevrim eğrisinin özelliklerini ele aldı. Sarmaşık eğrisinde düzeltme yaptı ve zincir eğrisi problemini çözdü. Böylece Huygens kendi ülkesi dışındaki bilim çevrelerinde de adını duyurdu. Huygens’in ilk bilimsel çalışmaları astronomi üzerinedir. O devirde teleskop daha yeni yeni kullanılmaya başlanmıştı. Huygens, çalışmaları sonucu mevcut kullanılandan daha gelişmiş bir teleskop yaptı. Bu teleskobu yaparken filozof Spinoza ile de işbirliğinde bulundu. Spinoza o dönem gözlük camı yaparak geçimini sağlıyordu. Huygens, Satürn gezegeninin çevresindeki haleyi gözlemledi. Gerçekte üç ku-şak şeklinde iri toz parçalarından oluşan bu haleyi geniş, düz bir halkaya ben-zetti. Optik araçlar üzerinde etkin çalışmalar yaptı. 1657 yılında sarkaçlı saati icat etmesiyle Huygens asıl ününe kavuştu. Ken-disinden önce Galileo, zamanı belirlemede sarkaçtan yararlanılabileceğini ileri sürmüşse de istenilen sonuca Huygens ulaştı. Huygens’in yaptığı saat gayet dakikti. Ancak yine de sonuç tam beklendiği gibi olmadı. Çünkü hesaba katıl-mayan önemli bir ayrıntı vardı: Yerçekimi! Bilindiği üzere belli bir yerde sarkacın her salınım süresi aynıdır. Ancak saat yerkürenin merkezinden uzaklaştıkça -örneğin, yüksek bir dağın tepesinde veya ekvatora yakın bir bölgede- salınım giderek yavaşlar ve saat geri kalır. Huygens bu durumun sonradan farkına varır ve yitirilen zaman miktarından yerin ekvatordaki şişkinliğinin hesaplanabileceğini gösterir. Huygens 1663 yılında İngiliz Kraliyet Bilim Akademisi (Royal Society) üyeliğine seçildi. Törene katılmak amacıyla gittiği Londra’da Newton’la tanıştı. Newton bu yabancı bilim adamını İngiltere’de kalması için ikna etmeye çalıştıy-sa da Huygens XIV. Louis’nin teklifi üzerine Fransa’ya gitti. Huygens, Fransa ile Hollanda arasında çıkan savaşa karşın, onbeş yıl boyunca bilimsel çalışmalarını burada sürdürdü. Huygens çalışmalarını ışığın yapı ve devinim biçimi üzerine yoğunlaştırmıştı. Işığın belli bir hızla ilerlediği düşüncesini ilk kez 1675 yılında Danimarkalı as-tronom Römer ortaya koymuştu. Fakat bu düşüncenin doğal bir devamı olarak “ışık nasıl devinmektedir?” sorusu hala cevapsızdı. Huygens bu soruyu dalga kuramıyla, Newton parçacık kuramıyla yanıtlamaya çalıştı. Traite de la Lumiere (Işık Üzerine İnceleme) adlı kitabında Huygens ışığın dalga kuramını ortaya koydu. Bu kuramı ele almasındaki etkenlerden biri, ışıkla ses arasında gördüğü benzerlikti. Bir diğer etken ise, bir delikten çıkan ışığın yalnız tam karşısında ulaştığı noktadan değil çevredeki hemen her noktadan görülme-si durumuydu. Bu durum ışığın devinimini anlamak bakımından önem taşıyordu. Huygens kitabında uzayın, ‘esir’ (veya eter) olarak adlandırdığı ‘görünmez bir nesneyle’ dolu olduğunu varsayıyordu. Buna göre, ışık bir yerden başka bir yere ilerlerken bir diğerinin vuruş etkisiyle devinir. İlerleme tek bir yönde değil, esir ortamında tüm yönlerde oluşur. Uzayda da ilerleyen tanecik türünden nesneler değil, devinim dalgası bulunmaktadır. Newton, Thomas Young, Maxwell, Planck, Einstein… Bugün bu bilim adamlarının ışık kuramlarından ne birinin ne de diğerinin kesin üstünlüğünden bahsedilebilir. Hala Newton’un öne sürdüğü parçacık kuramı ile bugün kimi bilim adamlarının “wavicle” olarak adlandırdıkları “dalga-tanecik” karması arasındaki ikilem ile karşı karşıyayız. Kesin olan gerçek ise Huygens’in dalga kuramının öncüsü olarak bilim gündeminde yerini koruduğudur. Huygens 1665 yılında Satürn’ün uydusu olan Titan’ı keşfetmiştir. Titan o za-mana kadar keşfedilmiş en büyük uydudur. Huygens, Mars gezegeniyle ilgili çalışmalar da yapmış ve bir Mars gününün yaklaşık 24 saat olduğunu hesapla-mıştır. Ayrıca Orion takımyıldızını bulmuştur ve buradaki koyu bölge Huygens’in ismiyle anılmaktadır. Huygens, 1695 tarihinde Den Haag’da hayata gözlerini kapamıştır.

Hidrostatik Biliminin Öncüsü ve Hidrodinamiğin Kurucusu Fransız Matematikçi, Fizikçi ve Filozof BLAISE PASCAL (1623-1662) “Eski Yunan’dan sonra geometride en büyük ilerlemeyi sağlayan ünlü bilim adamı Pascal, çok küçük yaşlarda bile birçok keşfin sahibi, çok başarılı bir bilim adamıdır. Matematik alanındaki pek çok çalışma ve buluşunun yanında Pascal, fizik alanında da önemli keşifler yapmıştır. Atmosfer ve sıvı mekaniği hakkında araştırmaları olan Pascal, atmosferde yüksekliğe göre değişen bir basınç olduğunu keşfetmiştir. Şırıngayı ve hidrolik kaldıracı icad etmiş, baro-metrenin gelişmesini sağlamıştır.” Blaise Pascal 1623 yılında Clermont Ferrand Fransa’da doğdu. Daha üç ya-şındayken annesini kaybetti. 1632 yılında, zamanının iyi matematikçilerinden olan baba Etienne Pascal, çocuklarını da alarak Paris’e yerleşti. Pascal burada öğrenimine başladı. Matematiğe ilgisi büyüktü, 12 yaşında kendi kendine geo-metri çalışmaya başladı. Daha o zamanlarda hiç yardım görmeden üçgenin iç açılarının toplamının, iki dik açının toplamına eşit olduğunu buldu. Daha sonra babasıyla beraber Academie Parsienne’deki derslere katılmaya başladı ve 16 yaşına geldiğinde Profesör Girard Desargues’in yardımcısı ve öğrencisi oldu. Bu dönem konikler üzerinde yoğun şekilde çalışarak konu hakkında bir kitapçık yayınladı. Bu eserin mükemmelliği karşısında, Descartes bunun Pascal kadar genç bir kimsenin eseri olduğuna inanmakta çok güçlük çekti. Pascal, 1639 yılında da geometride “Pascal’ın Esrarengiz Altıgeni”ni ortaya koydu. Son derece parlak bir zekaya sahip olan Pascal, fizik olarak ise oldukça zayıftı. O, matematik problemlerine dalmış çalışırken babası onun sağlığının bozulmasından endişe ediyordu. Bu nedenle bir ara onun matematik çalışmasını engellemek istedi. Ne var ki bu durum Pascal’ın matematik tutkusunu daha da güçlendirdi. Euclides’in “Elements” adlı geometri kitabını kısa bir zaman içinde okuyup bitirdi. Pascal, Euclides’in ilk otuz iki önermesini Elements adlı kitabındaki sıraya göre bulmuştur. 1642 yılında bugün Paris sanayi müzesinde saklanan aritmetik işlemlerini mekanik olarak yapan hesap makinesini icat etmiştir. Fizikte, havanın ağırlığını, sıvıların denge halini bulmuştur. Yine havanın basıncı hakkında “Pascal Kanunları”nı belirlemiştir. Dört yüz tane önerme ortaya koymuş fakat eser basılamadığı için kaybolmuştur. Pascal yirmi üç yaşlarında iken babasının tayini çıkması nedeniyle Paris’ten ayrılarak Rouen şehrine yerleşmiştir. Pascal’ın 1646 yılında babasının bir has-talığı sırasında ona bakan iki din adamının vesilesiyle dini konulara olan ilgisi iyice artmıştır. Bir ara geçici bir felç geçirmiştir. Bu ağrılarının yoğun olduğu bir dönemdir, fakat tüm rahatsızlığına rağmen çalışmaları sürmektedir. Pascal’a göre rastlantı geometriye dökülebilir. Onun olasılıklar hesabına yakla-şımı, “Pascal Üçgeni” denen aritmetik üçgene dayanır. Pascal Üçgeni, binom açılımındaki katsayıları bulmaya yarar. Bu üçgenin, biyolojideki uygulamalar, matematik, istatistik ve pek çok modern fizik konularında uygulama alanı vardır. Pascal daha sonra sikloit üzerine incelemelere başlamıştır. Traité des sinus du quart ducercle (Çeyrek Çemberin Sinüsleri Üzerine İnceleme) isimli eserinde Leibniz’in de yararlanacağı karakteristik üçgeni bulmuştur. 1653 yılından itibaren sıvıların kararsızlığı üzerine bir kitapçık yazdı. Bu kitapçıkta kendi ismiyle anılan Basınç Kanununu açıkladı. Binom üçgeni üzerinde çalıştı ve birtakım gelişmelere zemin hazırladı. 1648’de Toriçelli’nin çalışmalarını inceledi. Bir dağa çıkartılan barometredeki civa sütununun düştüğünü, yani yükseklerde hava basıncının azaldığını, civa sütununu hava basıncının tuttuğunu saptadı. Böylelikle yükseklikle basıncın değiştiğini gösterdi. Bir ara Pascal ve çağdaşı olan Descartes tanıştılar ve yaptıkları çalışmalarla ilgili fikir alışverişinde bulundular; fakat pek anlaştıkları söylenemezdi. Pascal, 1651 yılında babasını kaybetti ve kendini bilimsel araştırmalarına verdi. 1654 yılında bir kaza geçirdi. Bu kazadan kurtuluşu, onun, hayatın amacı gibi pek çok konuyu yeniden düşünmesine ve dinine sıkı sıkıya sarılmasına neden oldu. Bu sırada bilimsel çalışmalarına ara verdi. 1658 yılında zarif sikloid eğrisi (teker eğrisi) üzerinde çalışmaya başladı. Sekiz gün gibi bir süre zarfında eğriye ilişkin önemli buluşları oldu. Bu eğri ile ilgili olan çeşitli problemleri çözmeyi başardı. Bu buluşlarından bazıları müstear Amos Detonville ismiyle aynı yıl kitap olarak yayımlandı.

Pascal çocukluğundan itibaren çok sağlıklı bir insan olmadı, bünyesi hep zayıftı. 39 yaşında vefat edene kadar pek çok sağlık problemi yaşadı. Hastalıklarının getirdiği zorluklara karşın, yine de durmaksızın çalıştı. 1658 yılından itibaren Pascal’ın başağrıları şiddetlendi ve dört yıl boyunca sağlığıyla ilgili çok zorluklar yaşadı. 1662 yılında Paris’de öldü. Ölümünden sonra yapılan otopside, ağrıları-nın nedeninin beynindeki bir hastalıktan kaynaklandığı saptandı. Pascal’ın felsefeyle ilgili en ünlü kitabı Pensées (Düşünceler)’dir. Bu kitap ya-şam, din, bilim üzerine onun Allah inancını ve dindar yönünü vurgular. Pascal, Allah’a olan bağlılığını dile getirdiği eserinde, Allah’a inanmayan bir insanın büyük bir kayıp içinde olacağını belirtmiştir. Pascal’ın bu kitabı ölümünden birkaç yıl sonra yayınlanmıştır. Pascal, Fermat ile birlikte olasılıklar kuramını kurdu ve bu kuramın tüm ayrın-tılarına açıklık getirdi. İki bilim adamı bu kuramı oluştururken, mektup yoluyla sürekli haberleşmişlerdir. İlk yazılan mektuplar kaybolmuştur fakat daha sonraki mektuplar hala mevcuttur. Pascal büyük matematikçi Fermat’la da çağdaştı. Olasılıklar kuramının keşfini Fermat’la paylaştı. Kendisini harika çocuk diye ünlü yapan yaratıcı geometri fikrini, kendisinden daha az ünlü olan Desargues’dan aldığı ilhamla geliştirdi. Daha çok din ve felsefe konularına eğildiği için matematiğe az zaman ayırdı. Bilim tarihinde çok önemli bir yeri olan Pascal, inançlı bir bilim adamıdır. Pascal çalışmalarında Allah’ın, matematikten elementlerin düzenine kadar her şeyin Yaratıcısı olduğunu ifade etmiş ve Allah’ın sonsuz gücünü hayranlıkla dile ge-tirmiştir. Pascal, tüm çalışmalarında Allah inancına yönelmiş ve dinin güzelliklerini insan-lara hatırlatmıştır. Ona göre, bir insan eğer Allah’ın varlığına ve dine inanırsa erdem, üstünlük ve mutluluk onun olacaktır. Eğer insan O’ndan uzaklaşırsa, ahlaksızlık, sefalet, mutsuzluk, karanlık ve umutsuzluk onunla birlikte olacaktır. Pascal, insanların inançlı oldukları sürece dünyada mutluluk elde edeceklerini ve ahirette de cenneti kazancaklarını, çevresindeki inançsız insanların ise, ellerin-deki her şeylerini kaybetmiş olarak cehennemle karşılaşacaklarını belirtmiştir. Pascal eserlerinde şu sözlere yer vermiştir:

“Sebeplerin varacağı son nokta, onun ötesinde çok şey vardır. İnsanoğlunun mahiyeti arzu ve isteklerle doludur, o bütün bunları tatmin edebilecek olana müştaktır.” “Biz gerçekleri sadece sebeplerle değil, kalple de buluruz.” “Kuvvete dayanmayan adalet aciz, adalete dayanmayan kuvvet zalimdir.”

Astronomi Bilimine Olan Büyük Katkılarıyla Bu Bilimin Çehresini Değiştiren Alman Gökbilimci, Fizikçi ve Matematikçi “Astronomi biliminin kurucusu olan Kepler, gezegenlerin hareketlerini, güneş sisteminin uzaklığını hesaplamış ve yıldız hareketlerinin haritasını gösteren ilk astronomik takvimi yayınlamış büyük bir bilim adamıdır.” Johannes Kepler 1571 yılında doğdu. Üç yaşında geçirdiği çiçek hastalığı göz-leriyle, ellerinin zayıf kalmasına neden oldu. Yoksul bir aileden gelmesine karşın, dar imkanlar içinde üstün zekasıyla küçük yaşta dikkatleri çeken Kepler, Würt-temberg dükünün yardımıyla Tübingen Üniversitesi’nde okudu. Buradan 1588 yılında mezun oldu. 1591 yılında aynı üniversitede lisansüstü çalışmasını tamamladı. Michael Mäst-lin’in Tübingen’deki astronomi derslerini takip etti. (Tübingen, Almanya’nın Ba-denWürttemberg eyaletinde, Stuttgart’ın 35 km güney batısında yer alan tarihî bir üniversite şehridir.) Başladığı ilahiyat öğreniminin son yılında iken Graz’da matematik öğretmenliğine atandı. (Graz, Avusturya’da Steiermark eyaletinin en büyük şehridir.) Dolayısıyla ilahiyat öğrenimini tamamlayamadı. 1594 yılında gittiği Graz’da evrenin yapısına dair araştırmalarına başladı. Evrende matematiksel bir uyumun olduğuna inanan Kepler, çalışmalarıyla bu uyumu ortaya koymaya çalıştı. Bu amaçla eski Yunanlılardan beri bilinen ve Platon cisimleri olarak adlandırılan beş düzgün çokyüzlüden yararlandı. 1596 yılında yazdığı “Mysterium Cosmographicum” (Evrenin Gizleri) isimli kitabında açıkladığı gezegen sistemiyle ünlü astronomlar arasına katıldı. 1598’de Graz’da-ki protestanların kenti terk etmelerinin istenmesi üzerine Kepler, dönemin ünlü astronomu olan ve Prag’da yaşayan Tycho Brahe’nin yanına gitti. Prag’a yer-leşti ve onun asistanı oldu. O dönem imparatorluk matematikçisi olan Brahe ertesi yıl ölünce, II. Rudolf tarafından imparatorluk matematikçiliğine Kepler atandı. Kepler; İşığın atmosferde kırılması olgusunu inceledi. Gökcisimlerinden gelen ışık ışınlarının, yeri çevreleyen atmosfere girdiklerinde nasıl kırıldığı konusundaki araştırmalarının sonuçlarını “Ad vitellionem Paralipomena Quibus Astronomiae Pars Optica Traditur” (Astronomideki Optik Konuların İncelenmesi Konusunda Vitellio’ya ek) başlığı altında yayımladı. İlk olarak Mars’ı gözlemledi. Mars’ın hareketini dairesel bir yörüngeye oturt-maya çalıştı. Brahe’nin gözlemleri ile kendi gözlemlerini karşılaştıran Kepler, Mars’ın sadece iki konumda dairesel yörünge üzerinde bulunduğunu, ancak diğer konumlarda Mars’ın daire içerisinde olduğunu tespit etti. Bu keşfi onu daire dışında eğriler kullanmaya itti. Gözlemler, gezegenin Güneş etrafında dolanırken bazen yavaş bazen hızlı dolandığını göstermekteydi. Oysa daire üzerindeki hareket düzgün olmalıydı. Öyleyse yörünge daire değildi. Uzun süren araştırma ve çalışmalar sonucunda Kepler yörüngenin eliptik olması gerektiğini buldu. Bu, “Kepler’in birinci yasası”dır. Dünyamız da dahil olmak üzere, gezegenler, odaklarının birinde Güneş’in bulunduğu bir elips üzerinde dolanırlar. Kepler bu yasası ile, o zamana kadar daire olarak bilinen gezegen yörüngelerinin elips olduğunu söylüyordu. Bu ise, daha önce daireye göre yapılan hesaplamalardaki sapmaları tamamen geçersiz kılıyordu. Bu aşamada, iki merkezden birinde Güneş’in bulunduğu eliptik yörünge görüşü, gezegenin bu yörünge üzerinde ne hızla yol aldığı sorusunu ortaya çıkardı. Kepler hesaplamalar sonucunda, gezegenin Güneş’e yakın olduğunda hızlı, uzak olduğunda ise yavaş hareket ettiğini buldu. Buna göre, gezegen, eşit zamanlarda, eşit alanları tarıyordu. Böylece “Kepler ikinci yasası”nı bulmuştu. Güneş’le gezegeni birleştiren doğru parçası, eşit zamanlarda eşit alanlar tarar. Daha sonra ise, Kepler, gezegenlerin periyotları ve uzaklıkları arasında bağıntı buldu: Gezegenlerin periyotlarının karesi ile Güneş’e olan uzaklıklarının küpü bir-birleri ile orantılı idi. Bu ise “Kepler’in üçüncü yasası”dır. Gezegenlerin periyotlarının karelerinin, Güneş’e olan uzaklıklarının küplerine oranı birbirlerine eşittir. Kepler’in tespitleri, gezegen sistemiyle ilgili kuvvet yasalarının saptanması için gerekli olan temeli sağlamış ve Kopernik’i haklı çıkarmıştır. Öte yandan Kepler, hiçbir zaman yıldızların insanların yaşamlarını yönlendirdiği yolundaki batıl inancı kabul etmemiştir. 1626’da Avusturya’da Protestanlara karşı başlayan yıldırma ve baskı yüzünden, Kepler önce Ulm, daha sonra Rogensburg’da zor bir hayat yaşamıştır.

Kepler, 1627’de Tabulae Rudophinae (Rudolf Cetvelleri) başlığı altında geze-genlerin temel tablolarını yayınlamış ve 1630 yılında ölmüştür. Kepler’e gelinceye dek Kopernik sistemi dayanağı olmayan bir hipotez veya yalnızca matematiksel bir araç olarak değerlendiriliyordu. Kepler, bazı düzeltmelerle birlikte sistemin bilimsel doğruluğunu ispatlamakla kalmadı, astronomiye mekanik bir kimlik kazandırdı. Kepler de, bilimin insanları Allah’a yaklaştıracak bir araç olduğunu düşünmüş-tür. Astronomi ile ilgili araştırmaları sonucunda Allah’ın varlığının farkına varmış ve bu gerçeği şu sözlerle dile getirmiştir: “Uzun zamandır rahatsızdım. Ama şimdi, astronomi konusundaki araştırmalarım yoluyla Allah’ın varlığının farkına vardım.” (Dan Graves, Scientists of Faith, Kregel Publications, 1996, s.. 49) “Tabiat kitabına göre biz astronomlar, Yüce Allah’ın din adamları olduğumuz-dan, bizim Allah’ın şanını konuşmamız gerekir. ” Güçlü bilimsel kişiliğinin yanında Kepler, aynı zamanda evrenin bir Yaratıcı ta-rafından yaratıldığına inanmıştır. Neden bilim ile uğraştığını soranlara Kepler’in cevabı, “Yaratıcı’nın eserlerindeki lezzeti tatmak için” olmuştur. Allah’ın, yarattığı her şeyde kendini gösterdiğine inanan Kepler’in hayatı ve yaptıkları incelendiğinde, evrende İlahi bir tasarımın var olduğuna inanan bir insanın, bilimsel çalışmalarında çok geniş ufuklu ve başarılı olduğu görülür. Kepler, “be-yaz ayıları ve beyaz kurtları Kuzey’in karlı bölgelerine gönderen kimdir? Ayıların, balinaların ve kurtların beslenmesi için, kuşların yumurtalarını da onlarla birlikte orada bulunduran kimdir?” diye sorduğu sorunun cevabını yine kendisi şöyle cevaplamıştır: “Bizim Allah’ımızdır ve O en büyüktür ve O’nun üstünlüğü en bü-yüktür ve O’nun aklı sonsuzdur, O’nun sonu yoktur.” Kepler sözlerini şu şekilde sürdürmüştür: “Yaratıcıyı anlamak için sahip olduğunuz tüm duyularınızı kullanın.” Fizik ve kozmik fon radyasyonu alanında yaptığı çalışmalar nedeniyle 1978 Nobel fizik ödülünü alan Arno Penzias, Johannes Kepler hakkında şöyle bir açıklamada bulunmuştur: “Bir merkezin etrafında dönme fikri, inançlı biri olan Kepler’e kadar uzanmaktadır. Kepler Kutsal Kitaba inanan bir dindardı. Allah’a inanıyordu… O günden beri, yüzyıllar boyunca müthiş bir mücadele olmuştur. Umutlar hala bilim adamlarında. Kepler ise bu umudu inancından elde etmiştir.”

Modern Fiziğin ve Teleskobik Astronominin Kurucularından Olan İtalyan Bilim Adamı  “Francis Bacon, Descartes, Kepler ve Shakespeare gibi ünlülerle çağdaş olan Galileo, Newton’un doğduğu yıl hayata gözlerini kapamış evrensel bir yetenek, yeniçağın değerli bir mimarıdır.” Galileo 1564 yılında İtalya’nın Pisa şehrinde doğdu. Babası tanınmış müzikçi Vincenzo Galilei’dir. Galileo, ilk eğitimini Floransa yakınlarındaki Vallombrosa Manastırı’nda aldı. 1581 yılında tıp öğrenimi görmek üzere Pisa Üniversitesi’ne girdi. Bir yandan da Toscana sarayında öğretmenlik yapan Ostilio Ricci’den matematik ve fizik dersleri almaya başladı. Ne var ki maddi imkansızlıklar yü-zünden 1585 yılında üniversiteden ayrıldı. Floransa’ya döndü ve akademide ders vermeye başladı. Galilei’nin İtalya’ya ilk ününün yayılması, 1586 yılında hidrostatik terazi buluşunu bir makaleyle açıklamasıyla gerçekleşti. Galilei bundan üç yıl sonra da katı cisimlerin ağırlık merkezleriyle ilgili incele-meler yaptı. Bunun üzerine Pisa Üniversitesi’nde matematik dalında öğretim üyeliğine getirildi. Hareketin, yüzen cisimlerin ve sarkacın matematiksel olarak incelenmesi gerek-tiğini savunan Galileo, Pisa Kulesi’nden ağırlık düşürerek farklı cisimlerin farklı hızlarda aşağıya ulaşacaklarına ilişkin Aristoteles’ci görüşü çürüttü. 1592 yılında Padova’da matematik profesörü olarak çalışmaya başladı. Buluşla-rının önemli bir bölümünü burada bulunduğu 18 yıllık süreç içinde gerçekleştirdi. 1597’de pusulayı ticari olarak satışa sundu. 1600’lü yılların başında basit bir termometre, insan kalp atışının ölçümünde kullanılan bir sarkaç yaptı.

1604’te serbest düşüşün matematik kanunlarını buldu. BrahM 1609 yılında Hollanda’da bulunmuş olan teleskoptan daha gelişmiş bir teleskop yaparak bununla astronomi gözlemleri yaptı. Galilei’nin yaptığı bu ilk teleskoplar kısa sürede Avrupa’da aranır oldu. Samanyolu, yıldız kümeleri ve Ay yüzeyindeki dağlar üzerine ilk saptamalarını “Sidereus Nuncius” (Yıldızların Habercisi) ismiyle yayımladı. Venedik senatosu Galilei’nin teleskopla yaptığı gözlemlerden çok etkilendi ve kendisinin Padova Üniversitesi’nde yaşam boyu profesör olarak kalmasına ka-rar verdi. Ne var ki Galilei, Toscana grandükünün sarayın baş felsefecisi ve matematikçisi olma teklifini değerlendirerek 1610 yılında Padova’dan ayrıldı. 1611 yılında Roma’ya gitti ve oradaki Bilim Akademisi’ne üye seçildi. 1613’te Güneş lekeleri üzerine yazdığı kitabı yayınladı. Bu kitabında Kopernik sisteminin doğruluğunu savundu. Bu nedenle papazların tepkisini üzerine çekti ve gizlice Engizisyon’a ihbar edildi. 1616′ da Kardinal, Galilei’yi çağırarak bundan böyle bu öğretiyi savunmasının yasak olduğunu ama konunun yalnızca mate-matiksel bir varsayım olarak tartışılabileceğini bildirdi. Bunun üzerine Galilei, Floransa yakınlarındaki Bellosguardo’daki evine çekildi ve burada 7 yıl geçirdi. Bu arada mikroskobu geliştirdi. 1624 yılında Roma’ya gitti. Papadan Dünya sistemleri üzerine yazı yazma izni aldı. Floransa’ya dönen Galilei “Dialogo Sopra i Due Massimi Sistemi del Mondo, Ptolemaico e Copernicano” (İki Büyük Yer Sistemi, Ptolemaios ve Kopernik Sistemleri Üzerine Konuşmalar) isimli büyük eserini hazırlamaya başladı ve eseri 1632’de yayımladı. Papaya kitabın yine Kopernik sistemini savunduğu bilgisi verilince Galileo bir kez da-ha Engizisyon önüne çağırıldı ve yaşlı ve hasta halde hücreye konuldu. Yargı önünde pişmanlığını dile getirmediği takdirde işkenceyle tehdit edilen Galileo çaresizlik içinde, kendisine verilen metni diz çökerek okudu: “Ben Galileo Galilei, geçmişteki tüm yanlış ve aykırı düşüncelerimden dolayı huzurunuzda kendimi lanetliyor, bir daha öyle saçmalıklara düşmeyeceğime, kutsal öğretiye aykırı hiçbir fikir taşımayacağıma yemin ediyorum.” Böylece kitap 1633’te yasaklandı. Galilei Kutsal Engizisyon tarafından ömür boyu hapse mahkum edildi. Papa bu cezayı ev hapsine çevirdi. 70 yaşındaki Galilei Floransa yakınlarında Arcetri’deki evine kapatıldı. Yaşamının son 8 yılını burada geçirdi. Bu dönem kör olmasına rağmen büyük bir gizlilik içinde “Discor-si e Dimostrazioni Matematiche Intorno à due Nuoue Science” (İki Yeni Bilim Üzerine Diyalog) isimli eserini hazırladı. Kitapta Galilei’nin devinim üzerindeki araştırmaları yer alıyordu. İki yeni bilim de; dinamik ve statikti. Galilei kitabın-da, yere doğru düşen bütün cisimlerin aynı ivmeye sahip olduğunu ve serbest düşmede alınan yolun zamanın karesiyle orantılı olduğunu gösterdi. Kitabını dostları aracılığıyla Hollanda’da yayımlattı. Galileo 1642 yılında öldü. Galilei; Klasik mekaniğin temellerini kurmuş, mekaniğin bir bilim dalı olarak kurulma-sını sağlamıştır. Yine, kuvvet kavramının mekanikteki etkisini ortaya koyan ilk bilim adamıdır. Galilei, Aristotelesçi yaklaşımı eylemsizlik prensibi ile ortadan kaldırmıştır. Ey-lemsizlik prensibine göre kendi haline bırakılan cisim, herhangi bir kuvvet etki-sinde kalmadığı sürece durumunu korur, yani hareket halinde ise hareketine, durağan halde ise durağanlığına devam eder. (Aristoteles’e göre, her hareket onu hareket ettiren bir kuvvet sonucu meydana gelir, cisim bu kuvvet kendisini hareket ettirdiği sürece hareket eder.) Galilei, Ay ve Güneş gözlemleri sonucunda, Ay’da kraterlerin, dağların ve vadi-lerin olduğunu görmüş ve bunun Ay ile Dünya’nın aynı maddelerden yapıldığının bir delili olduğunu öne sürmüştür. Güneş üzerinde bulunan gölgelerin Güneş’in üzerinde yer alan lekeler olduğunu ispatlamıştır. Galilei, Orion kümesini gözlemlemiş ve bu kümenin yıldızlardan oluştuğunu bulmuştur. (Daha önceleri bu kümenin bulutlardan oluştuğu varsayılıyordu.) Benzer şekilde Samanyolu’nun da yıldızlardan oluştuğunu saptamıştır. Jüpiter’in çevresinde dolanan dört yıldız tespit etmiş ve bunların Jüpiter’in etrafında dönen uydular olduklarını bulmuştur. Bu durumu “adeta minyatür bir Güneş sistemi” olarak nitelendirmiştir. Venüs’ü de gözlemlemiş ve Venüs’ün safhaları olduğunu tespit etmiştir. Göz-lemleri, Venüs’ün bazen çok yakın bazen de çok uzakta olduğunu göstermiştir. Bunun yanı sıra Venüs, sadece hilal şeklinde değil, değişik hallerde de görün-mektedir. Bu Kopernik sistemini yani Güneş merkezli sistemi doğrulamıştır. Görüldüğü gibi Galileo Galilei, teleskop kullanarak gökyüzüne bakan ilk kişidir. Galilei, hem Dünya’nın yuvarlak olduğunu söylemiş, hem de Ay’daki karanlık böl-ge, kraterler ve tepeleri ilk ortaya çıkaran kişi olmuştur. Bilime yaptığı bu büyük hizmetlerle tarihte önemli bir yeri olan Galilei, duyuların, konuşma yeteneğinin ve zekanın insanlara Allah tarafından verildiğine ve bunların en iyi şekilde kul-lanılması gerektiğine inanıyordu. Doğanın bir Yaratıcı tarafından tasarlandığının her haliyle açık olduğunu savunuyordu. “Tabiat hiç şüphesiz Allah’ın hiç vaz-geçemeyeceğimiz, okunması gereken diğer bir kitabıdır” diyen Galilei, Allah’ın Kitapları ile yarattıkları arasında hiçbir çelişki olamayacağını, çünkü her birinin Allah tarafından yaratıldığını söylüyordu. (Dan Graves, Scientists of Faith, s. 25)

Etkisi Yüzyıllar Boyu Sürmüş, Her Dönemde Saygınlığını Korumuş, Dünyanın En Büyük Yapı Sanatçılarından Biri  “Yaşadığı dönemde ‘ser mimârân-ı cihan ve mühendisân-ı devran’ yani ‘dünyadaki mimarların ve zaman içindeki mühendislerin başı’ olarak anılan mimar Sinan yapılarında getirdiği yeniliklerle Osmanlı-Türk mimarlığını zirveye ulaş-tırmış, ardında birbirinden estetik ve sağlam 350’den fazla yapıt bırakmıştır.” Mimar Sinan’ın doğum tarihi net olarak bilinmemektedir. Ailesine ve hayatına dair mevcut bilgiler de yine çelişkilidir. Bir kısmı yazarı bilinmeyen belge ve ki-taplara dayanmaktadır. Kaynaklara göre, Mimar Sinan1489 yılında Kayseri’nin Ağırnas köyünde doğdu. Yavuz Sultan Selim döneminde, 1512’de Anadolu’dan devşirme olarak İstanbul’a getirildi. Orduya asker yetiştiren Acemi Oğlanlar Ocağı’na verildi, 1514’te Çaldıran Savaşı’na, 1517’de Mısır seferlerine katıldı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde yeniçeri oldu. 1521’de Belgrad, 1522’de Rodos seferlerine katıldı, subaylığa yükseldi. 1526’da katıldığı Mohaç Meydan Muharebesi’nden sonra orduda baş teknisyen (zemberekçibaşı) oldu. 1529’da Viyana, 1532’de Alman, 1534’de arasında da Irak, Bağdat ve Tebriz seferleri-ne katıldı. Son sefer sırasında Van Gölü’nün üstünden geçecek üç kadırganın yapımını başarıyla tamamladı ve bunun üzerine haseki rütbesi aldı. 1536’de Pulya, 1538’de Moldovya (Karabuğdan) seferlerine katıldı. Karabuğdan seferi sırasında Prut Irmağı üstünde yaptığı bir köprüyle büyük takdir topladı. Aynı sene saray baş mimarı (sermimaranı hassa) oldu. Bu görev günümüzdeki Bayındırlık Bakanlığı ile eş olarak düşünülebilir. Mimar Sinan, Osmanlı İmparatorluğu’nun en güçlü ve ihtişamlı çağında yaşamıştır. I. Süleyman (Kanuni), II. Selim ve III. Murat olmak üzere üç padişah döneminde mimarbaşılık yapmış, imparatorluğun gücünü simgeleyen baş-yapıtların mimarı olmuştur. Sinan’ın bu konuda nasıl yetiştiğine dair kaynaklarda bilgi mevcut değildir ancak ahşap işlerini Acemi Oğlanlar Ocağı’nda öğrendiği sanılmaktadır. Acemi Oğlanlar, diğer işlerin yanı sıra yapı işlerinde de görevlendirilirlerdi. Sinan daha sonra ordunun yapı gereksinimini karşılayan birimlerinde çalışmış, buradaki çalışmalarıyla dikkatleri üzerine toplamıştır. Mimar Sinan 350’den fazla yapının mimarisini gerçekleştirmiştir. Bunlar arasın-da 84 cami, 52 mescit, 57 medrese, 35 köşk ve saray, 20 kervansaray, 7 okul ve darülkurra, 22 türbe, 48 hamam, 17 imaret, 3 darüşşifa, 7 su yolu kemeri, 8 köprü, 6 ambar ve mahzen sayılabilir. Bunların arasında onarımlar da vardır. Bu sayılar Sinan’a niçin “Koca Sinan” dendiğini gözler önüne serer. Sinan’ın ilk önemli yapıtı İstanbul’daki Şehzade Camii’dir. Kendisinin “Çıraklık dönemi yapıtı” olarak nitelendirdiği bu cami, dört ayağın taşıdığı ve dört yarım kubbenin desteklediği bir kubbe ile örtülüdür. Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Camii’nde ise yarım kubbelerin sayısı üçe indirilerek daha rahat bir iç mekân hedeflenmiştir. Osmanlı-Türk mimarlığının en önemli yapılarından biri Süleymaniye Camii ve Külliyesi’dir. Sinan’ın “kalfalık dönemi yapıtı” olarak nitelendirdiği Süleymaniye’nin o dönemin şartları dahilinde yedi yıl gibi kısa bir sürede tamamlanmış olması Sinan’ın dehasını da gözler önüne serer. Sinan, ustalık dönemi yapıtı olarak nitelendirdiği Edirne’deki Selimiye Camii’nde kubbeyi sekizgen bir plan üstüne oturtmuştur. Burada 31 m’yi geçen çapıyla en büyük kubbesini inşa etmiştir. Külliye’nin öteki yapıları camiye göre arka plan-da tutulmuştur. Selimiye, Klasik dönem Osmanlı-Türk mimarlık bireşimini en görkemli şekilde gözler önüne seren çok önemli bir başyapıttır. Sinan Selimiye camii’ni yaptığında 80 yaşındadır. Sinan’ın yapıları mimarlık bakımından olduğu kadar mühendislik bakımından da önem taşır. Yapılarının çoğu 400 yıl sonra bile ayaktadır, dahası hala kullanılmaktadır. Sinan’ın mühendis kimliği, su yollarıyla köprülerinde ortaya çıkar. Bunlarda devrinin tüm mühendislik bilgilerini uygulamış, onları aşan, geliştirerek daha ileri götüren tasarımlar gerçekleştirmiştir. İstanbul’un su sorununu çözmekle görevlendirildiğinde tünelleriyle, bentleriyle, su yolları ve su yolu kemerleriyle, biriktirme ve dağıtma yapılarıyla uzunluğu 50 km’yi aşan ve Kırkçeşme adıyla bilinen su yapılarını gerçekleştirmiştir. Sinan, köprülerini de son derece sağlam ve estetik birer yapı olarak inşa etmiştir. Mimar Sinan, 1588 yılında İstanbul’da vefat etmiş, Süleymaniye Camii’nin yanında kendi yaptığı türbeye gömülmüştür.

15. Yüzyıl Türk-İslâm Aleminin En Önemli Astronomi ve Matematik Bilgini,  “Ali Kuşçu, güneş saatlerinin yapımı, İstanbul’un enlem ve boylamının hesaplanması gibi önemli konularda araştırmalar yapan, Ay’ın ilk haritasını çıkaran devrini aşmış bir bilim adamıdır.” Asıl adı Ali Bin Muhammet olan ve 15. yy da yaşayan Ali Kuşçu, günümüzde Özbekistan sınırları içerisinde bulunan Semerkand’da doğdu. Küçük yaştan iti-baren matematik ve astronomi alanında devrin büyük alimlerinden dersler aldı. Ali Kuşçu, dinî bilgileri Semarkant’taki hocalardan, matematik ve astronomiyi de Bursalı Kadızade Rumi’den ve Uluğ Bey’den öğrendi. Daha sonra bilgisini artırmak için Kirman şehrine gitti. Semerkand ve Kirman’da iyi bir eğitim alan Ali Kuşçu, eğitimini tamamladıktan sonra devrin büyük âlimlerinden Uluğ Bey’in himayesine girdi. Uluğ Bey, bu kıymetli öğrencisini yaşı çok genç olmasına rağmen rasathanesine müdür yaptı. Ali Kuşçu burada yoğun şekilde çalışırken önemli bilimsel araştırmalarda bulundu ve eserler hazırladı. Hocası Uluğ Bey’in öldürülmesinden kısa bir süre sonra ailesiyle birlikte Tebriz’e gitti. Tebriz’de Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından karşılandı, büyük iltifat gördü. Uzun Hasan, kendisinden Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacıyla Fatih Sultan Mehmet’e elçi olarak gitmesini istedi. Fatih Sultan Mehmet’in âlimlere üstün değer veren yaklaşımı biliniyordu, hatta kendisi için “ilme aşık” deniyordu. Bunun üzerine Ali Kuşçu, uzun bir yolculuktan sonra İstanbul’a hükümdarın huzuruna geldi. Eserlerinin ünü İstanbul’a kadar ulaştığından hükümdar tarafından iltifatla karşılandı ve onore edildi. Hatta Semerkand’a aylarca uzak mesafede bulunan hükümdarın, Kuşçu’nun Uluğ Bey Rasathanesi’ndeki çalışmalarından bile haberi vardı. Fatih Sultan Mehmet Ali Kuşçu’dan, İstanbul’da kalarak İstanbul medreselerinde dersler vermesini ve öğrenciler yetiştirmesini istedi. Ali Kuşçu, Fatih’in bu isteğini seve seve kabul etti. Ancak önce Tebriz’e dönmek ve Akkoyunlu hükümdarının verdiği elçilik görevini iyi bir şekilde sonuçlandırmak için Fatih’ten izin istedi. İstediği izin kendisine verilmişti. Ali Kuşçu, bundan iki yıl sonra Tebriz’deki görevini tamamladığına kanaat getirdi ve bu sefer Fatih Sultan Mehmet’e verdiği sözü yerine getirmek için ailesiyle birlikte İstanbul’a doğru yola çıktı. Daha Osmanlı sınırlarına vardığında hüküm-darın görevlendirdiği bir heyet tarafından özel olarak karşılanarak İstanbul’a getirildi. İstanbul’da da yine törenle karşılandı. Ali Kuşçu Ayasofya’ya müderris oldu ve çalışmalarını burada sürdürdü. Se-mâniye medreselerinin programlarını hazırladı. Bazı Güneş saatlerinin yapımı, İstanbul’un enlem ve boylamının hesaplanması gibi önemli konularda araştırmalar yaptı. Ali Kuşçu’nun en önemli çalışmalardan birisi Ay’ın ilk haritasını çıkarmasıdır. Günümüzde Ali Kuşçu’nun adı Ay’ın bir bölgesine verilmiştir. Ali Kuşçu’nun matematik ve astronomi alanında yetiştirdiği öğrenciler 16. yy ve sonrasında önemli çalışmalara imza atmışlardır. Ali Kuşçu ile birlikte Osmanlı sınırları içerisinde astronomi ve matematiğe olan ilgi artmış, İstanbul medreselerinde bu alanlarda büyük gelişmeler yaşanmıştır. Ali Kuşçu, ömrünün sonuna kadar İstanbul medreselerinde birçok genç ilim adamı yetiştirmiştir. Kuşçu, Aralık 1474 (hicri: Şaban 879) tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir. Kuşçu’nun eserlerinden bazıları şunlardır: Risale-i fi’l Hey’e (Astronomi Risalesi) Şerhi Tici Uluğ Bey: Ali Kuşçu’nun astronomiyle ilgili en önemli eseridir. Za-manının en yüksek matematik ve astronomi bilgilerini, ayrıca astronomi için gerekli olan fiziki bilgileri içermektedir. Risale-i fi’l Fethiye (Fetih Risalesi): “Risale Fi-l Hey’e” adlı eserin Arapçası’dır. Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih’e sunulduğu için Fethiye adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Dünya’nın şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Dünya’ya ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu bu eserinde, ekliptiliğin eğilimini bizzat kendisi hesap ederek 23 30 13 olarak bulmuştur. Bu değer bugünkü hesaplara çok yakındır. (23 27) Risale Fi’l Muhammediye: Cebirden ve hesaptan bahsedilmektedir. Fatih Sul-tan Mehmet’e takdim edilmiştir. Fatih de onu “Fethiye” adlı eserle ciltleterek özel kütüphanesine koymuştur. Eserin son sayfasında Ali Kuşçu’nun kendi el yazması ve imzasından anlaşıldığına göre, kitap 1471 yılında tamamlanmıştır.

Matematik Eserleri

Risâletu’l-Muhammediyye fil-Hisab Risâle der İlm-i Hisâb: Süleymaniye Kelâm ve Usûl-i Fıkıh Eserleri Eş-Şerhu’l-Cedîd ale’t-Tecrîd Hâşiye ale’t-Telvih Unkud-üz-Zevahir fi Nazm-ül-Cevahir

Mekanik Aletleri Hakkındaki Eseri

Tezkire fi Âlâti’r-Ruhâniyye

Dil ve Belagat Eserleri

Şerhu’r-Risâleti’l-Vadiyye El-İfsâh El-Unkûdu’z-Zevâhir fi Nazmi’l-Cevâhir Şerhu’ş-Şâfiye Risale fi Beyani Vadi’l-Mufredat Fâ’ide li-Tahkiki Lâmi’t-Ta’rîf Risâle mâ Ene Kultu Risâle fi’l-Hamd Risâle fî İlmi’l-Me’ânî Risâle fi Bahsi’l-Mufred Risâle fi’l-Fenni’s-Sânî min İlmihal-Beyân Tefsîru’l-Bakara ve Âli İmrân Risâle fi’l-İstişare Mahbub-ül-Hamail fi keşif-il-mesail Tecrid-ül-Kelam

Deneysel Metoda Önem Vererek, Bilimde Eski Geleneklere Son Veren, Geniş Bilgisi Nedeniyle Çağdaşları Tarafından Doctor Mirabilis “Muhteşem Doktor” Olarak Anılan Ünlü İngiliz Din ve Bilim adamı , “Işığın, Allah tarafından insanların görebilmelerini sağlamak için yaratıldığına inanan Roger Bacon, bu alanda kendi gözlemlerini yapmış, yaşadığı çağda kolay kolay düşünülemeyecek birçok teknik gelişmeyi yüzlerce yıl öncesinden haber vermiştir. Buharlı gemiler, trenler, otomobiller, uçaklar, vinçler ve asma köprü-ler Bacon’ın daha 13. yüzyılda tasarladığı gelişmelerden yalnızca birkaçıdır.” Roger Bacon 1220 yılında Oxford’da doğdu. Fransiskan bir keşiş olan ve eğiti-mini Oxford ve Paris’te sürdüren Bacon özellikle matematik ve fizik bilimlerine yöneldi. Robert Grosseteste’in öğrencisi olan Bacon’ın düşüncesine göre, güvenilir bil-giye ancak akıl ve deney yollarıyla ulaşılabilir. Akıl kanıtlayıcı, deney ise veri toplayıcıdır. Doğru bilgi için her ikisinden de yararlanmak gerekir. Biri tek başına yeterli değildir. Örneğin akılsal kanıtlama tek başına yeterli değildir; doğruluğu-nun deneyle kontrol edilmesi gerekir. Deney iki türlüdür: dışsal ve içsel deney. Dışsal deney doğadaki varlıkları tanıtır ve duyularla gerçekleştirilir. İçsel deney sezgiyle yürütülür ve doğaüstündeki varlıkları bildirir. Bu iki bilginin bir arada olması mutluluğa giden yoldur. Deney bilgisi, insanlara gelecek hakkında öngörülü olabilme ve kavrayış yete-neğini geliştirme imkanı verir. Bu şekilde birçok olumsuzluk gerçekleşmeden önce belirlenebilir ve gereken karşı önlemler alınabilir; insanlık bu yolla doğaya hakim olabilir ve yüzyıllardan beri özlemini duyduğu kurtuluşa ulaşabilir. İnsanın bilgisizliğinin nedenlerini ortaya koyan Bacon, geleneğin etkisinin, önyargıların ve kişinin cehaletini saklayan sözde bilgeliğin, otoriteye dayanmanın insanı gerçek bilgiye ulaşmaktan alıkoyduğunu söylemiştir.

Bacon, daha çok optikle ilgilenmiş ve mercekler ve aynalar üzerinde araştırma-lar yapmıştır. İşığın niteliği ve gökkuşağı üzerindeki incelemeleri özellikle ilginç-tir; deneylerini özenli bir biçimde tasarlamış ama çoğunu hiç gerçekleştirmemiş ve sadece anlatmakla yetinmiştir. Bacon; Tasarladığı simya deneyleri için bir laboratuvar kurmuştur. Barut yapımını açık biçimde anlatmış, kapalı bir kapta ateşlenen baruttan büyük bir kuvvet el-de edilebileceğini, dahası bu gücün silah olarak savaşlarda kullanılabileceğini öngörmüştür. Motorlu gemiler ve arabalar, uçan makineler tasarlamıştır; bu yönüyle Leonardo da Vinci’ye benzemektedir. Bacon, bir arkadaşına yazdığı mektupta geleceğe dair öngörülerini şöyle ifade etmiştir: “Gelecekte bir tek kişi tarafından yönetilen ve birçok kürekçinin çektiği bir tekne-den çok daha hızlı yol alabilen gemiler, deniz taşıtları ve bir canlının gücünden yararlanmaksızın inanılmaz bir hızla gidebilen arabalar yapılacaktır.” Merceklerin büyütme özelliklerini ve kullanım yerlerini açıklamıştır. Gece gökyüzünde ışık olmamasının nedenini araştıran ve bu konu üzerinde incelemeler yapan ilk kişidir. Bu araştırmaları daha sonraları Olber paradoksu olarak anılmıştır ve henüz 20. yy’da keşfedilen evrenin genişlemesi konusunun bir açıklamasıdır. Yıldızlardan gelen ışığın Dünya’ya aynı anda ulaşmadığını ilk olarak o fark et-miştir. Dünya’nın düz değil yuvarlak olduğunu ve Avrupa’dan hep batıya doğru gi-dildiğinde Hindistan’a ulaşılabileceğini öne sürmüştür. (Bacon bu fikri Kristof Kolomb’dan 200 yıl önce savunmuştur.) Yansıma ve kırılma ile küresel sapmanın ilkelerini bulmuştur. Güneş tutulmasını gözlemleyebilmek için camera obscura’dan (karanlık oda) yararlanmıştır. Optiği doğa felsefesinin odak noktası olarak değerlendirmiştir. Bacon’ın temel optik görüşleri İbnü’l-Heysem’e dayanmaktadır.

Bacon’a göre bir nesnedeki her bir noktadan bütün yönlere doğru ışınlar yayılır ve gözdeki her bir noktaya ulaşır. Bu ışınlar tepesi gözde ve tabanı ise nesnede bulunan bir piramit oluştururlar. İbnü’l Heysem’le birebir aynı olan bu açıklama-da, yanıt bekleyen soru; nesneden çıkan ışınlar göze ulaştığına göre, nesnedeki noktalarla gözdeki noktalar arasında bire bir uygunluğun nasıl sağlanacağıdır. Bacon’a göre; nesneden çıkan ışınlar doğrusal çizgiler boyunca göze ulaşırlar ve bu ışınlardan yalnızca birisi kırılmadan girer, diğerleri ise kırılma kanunları gereği, gözün tabakalarında kırılmaya uğrarlar; bu nedenle, kırılmayan ışının taşıdığı suret güçlü, kırılan ışınların taşıdığı suretler ise zayıf olur. Güçlü ışığın zayıf ışığı gizlemesi gibi, kırılmayan ışınların suretleri, kırılanların suretlerini giz-lerler. Böylece tabanı görsel nesnede, tepesi de göz merkezinde yer alan görsel bir piramit oluşur ve görme olayı gerçekleşir. Bacon’ın bu yaklaşımının konuya direkt olarak bir katkısı olmasa da kendisinden sonra çalışan Pecham ve Witelo üzerinde etkisi olmuştur. Bacon matematiği, optik ve geometriyi de içine alan tüm bilimlerin temeli ola-rak görmüş ve bu bilim üzerine yoğunlaşmıştır. Felsefenin görevinin ise insanı Allah’ın bilgisine götürmek ve O’nun hizmetine koşmak olduğunu ifade etmiştir. Yaptığı deneyler sonucu ulaştığı bilgilerin inançlı insanlara faydasının dokuna-cağına inanan Bacon şöyle demiştir: “Gelecekte, şimdi ve geçmişte göreceğimiz gibi bilim, inananlar için yararlıdır.” Bacon, bir araştırmacı olarak, bilimin dinle çelişmediğini, aksine bilimin inanma-yan kişilere karşı kullanılabilecek önemli bir ikna aracı olduğunu savunmuştur. “Bilim insanların inancı kabul etmelerini sağlamada büyük bir avantaja sahip” sözü, ve yine “inancın rahmeti çok büyüktür”sözü Bacon’a aittir.

13. Yüzyılda Bilim Adına Önemli Gelişmelere Damgasını Vurmuş Olan Müslüman Tıp Bilgini
İBNU’N NEFİS (1210-1288)
“İbnu’n Nefis tıp biliminde hastalıkların nedenlerine ilişkin ilmî çalışmalar yapan ve bu yönde eserler veren ilk âlimdir. En büyük keşfi, akciğer dolaşımını bulma-sıdır. Ortopedi ilminin de ilk kurucularındandır. Döneminde ‘Mısır Hekimlerinin Başkanı’ unvanıyla anılmıştır.”
Tam adı İbnü’n-Nefis Alaaddin Ebu’l-A’lâ Ali ibn Ebi’l-Hazm el-Kureşî ed-Di-meşkîdir.
İbnu’n Nefis 1210 yılında Şam’da doğdu.
Halep kentinin Selçuklu Atabeyi Nureddin Zengi tarafından 12. yüzyılda kurulan hastanede tıp ilmini öğrendi. İlk hocası olan Abdurrahim ibn Ali el-Dahvar’ın yanında tıp eğitimini tamamladı. İbn Nefis bundan sonra Kahire’ye yerleşti ve orada bir hastanede hem çalıştı hem de çok sayıda öğrenci yetiştirdi. İlim öğ-rettiği öğrencileri arasında en ünlü isim İbnü’l-Kuff tur. Kuff sonraları cerrahlık üzerine bir eser yazmıştır. Aynı zamanda fıkıh bilgini olan İbnü’n-Nefis, Kahire Mansuriye Medresesi’nde ders vermiştir.
Mantık, felsefe ve gramer üzerine de çalışmalar yapan İbnü’n-Nefis, tıp ala-nında daha çok insan vücudu üzerinde etkili olan unsurları ele aldı. Tıbbi tedavi yöntemlerinden çok hastalıkların nedenlerini araştırdı. O iyi bir gözlemci, ob-jektif bir araştırmacı ve özgün bir yorumcuydu. Sonuca ulaşmadan önce çok sayıda deney yapardı.
İbnu’n Nefis’in, “Organın yaptığı vazifeleri izah için, eski nazariyelerden etkilen-meden tekrar itinalı bir müşahede ve doğru bir araştırmaya dayanmalıyız.” sözü onun sahip olduğu bu özellikleri yansıtır.
İbnü’n-Nefis, İbni Sina ve Galen’in fikirlerini çok iyi biliyordu. İbni Sina’dan bü-yük bir takdir ve hayranlıkla bahsederdi. Onun “Kanun” isimli eserini ezbere bildiği söylenebilirdi. Galen’in ise metodunu eleştirir, eksik gördüğü yönleri tek tek açıklardı. İbnu’n Nefis, tıp alanındaki eserlerini başka hiçbir kaynağa ihtiyaç duymaksızın tamamen kendi araştırma, gözlem, deneylerine dayanarak hazırlardı. Zihninde toparladığı bilgileri adeta ilham gelmişçesine son derece seri bir şekilde kaleme alır, kelimeler adeta akardı. “Eserlerimin benden sonra asırlarca yaşayacaklarını bilmeseydim, onları yaz-mazdım” diyerek özgüvenini ortaya koyan İbnu’n Nefis, “Bir eser yazma iddiasın-da bulunanlar, gereken mesuliyeti de yüklenmelidirler” sözüyle de son derece titiz olunması gerektiğine gönderme yapar. Ünlü yazar Max Mayerhof İbnu’n Nefis hakkında şunları yazar: “İbnü’n-Nefis’in değeri, kitapları bütün Ortaçağ boyunca en temel eserler kabul edilen Galen’in ve İbni Sina’nın bazı düşüncelerine, yanlış fikirlerine karşı yalnız başına mücade-le etme cesaretini göstermiş olmasındadır.” “Kısacası, o, büyük bir otorite idi ve birçok mükemmel adam onun hakkında ‘O, ikinci İbni Sina idi’ demektedirler.” İbnu’n Nefis, 1288 yılında vefat etmiştir. İbnu’n Nefis’in başlıca eserleri şöyledir: Mu’cez el-Kanun: En ünlü eseridir. İbnü’s-Sina’nın “Kanun” isimli yapıtının bir çeşit özeti niteliğindedir. İlk olarak 1828 yılında Kalküta’da basılmıştır. Oriji-nalleri Oxford, Paris ve Münih Kütüphaneleri’nde bulunmaktadır. Birçok dile çevirilmiştir. Türkçeye çevirisi ilk defa Muslihiddin Sürûrî ve sonra Kanunî dö-neminde yapılmıştır. Kitab eş-Şamii fi’t-Tıb: İbnu’n Nefis’in en büyük eseridir. 300 cüz olarak dü-şündüğü bu eseri tamamlayamadan vefat etmiştir. 80 cüzü halen Kahire’deki Bimaristan el-Mansuri’de bulunmaktadır. Eser o zamana kadar olan tıp ilmine ilişkin bilgilerin tamamını içermektedir. Kitab el-Muhtar fi’l-Ağdiya: Berlin Kütüphanesi’nde bulunan eser, gıdalar üze-rine hazırlanmıştır. Kitab el-Mühezzeb fi’l-Kahl: Göz hastalıklarına ilişkin bir eserdir. Vatikan Kütüp- hanesi’nde bir nüshası halen mevcuttur.

Şerh-i Teşrih el-Kanun: İbni Sina’nın Kanun isimli eserinde yer alan anatomiyle ilgili kısımların açıklamasıdır. Bununla birlikte İbnu’n Nefis bu eserinde kendi-sinden asırlar sonra ortaya çıkan patolojik anatominin de zeminini hazırlamış-tır. “…kan kaybından ölen kimselerde damarı bulmak güçleşir. Buna karşılık boğulmak suretiyle ölenlerde damarları bulmak kolaylaşıyor..” açıklaması bu konuyla ilgilidir. Arapça hazırladığı bu eserin en önemli özelliğinden biri de ilk defa akciğer do-laşımının (küçük dolaşım) varlığından söz etmesidir. İbnu’n Nefis, tıbbi konuların dışında peygamberimiz Hz. Muhammed’in (sav) hayatı (er-Risale el-Kâmiliye fi’s-Siret en-Nebeviyye) ve hadîs ilmi (Muhtasar fi İlm-ı Usûl el-Hadîs) üzerine kitaplar da yazmıştır. İbnü’nNefis’in kan dolaşımı ile ilgili görüşleri kısaca şöyledir: “Kalp, ancak ve ancak kendi bünyesi içinden geçen damarlar aracılığı ile beslenir.”: (koroner dolaşımın ilk keşfi) “Kan, akciğerleri beslemek için değil, temiz hava götürmek için yayılır.” “Akciğere giden damarla, akciğerden dönen damar arasında, dolaşımı tamamlayan bağlantılar mevcuttur.”: (3 asır sonra Realdo Colombo bunu ilk defa kendisinin bulduğunu ileri sürecektir.) “Akciğer toplardamarı, önceden zannedildiği gibi, hava veya is ile değil, kan ile doludur.” “Akciğer atardamarının duvarı, akciğer toplardamarının duvarından daha kalındır.” “Kalp odacıkları arasındaki bölmede geçit yoktur. Kan, dolaşımını kalpte tamamlar.” “Kanın sol boşluğa geçmesi akciğerler yolu ile olmakladır. Sağ boşluktan akciğerlere gelen kan, burada ısınmakta ve hava ile karıştıktan sonra, akciğer toplardamarı yolu ile sol boşluğa geçmektedir” (akciğer dolaşımının ilk keşfi)

Modern Astronominin Kurucusu NUREDDİN BATRUCİ (-1217) “Nureddin Batruci, İslam dünyasının astronomi sahasında büyük bir alimidir. Eseriyle astronomi tarihinde bir devir açmış, modern astronominin temeli olan Helyo Sentrik Gezegen Sistemi’ni ilk defa kendisi kurmuştur.” Bugün Nureddin Batruci’nin hayatı hakkında fazla bir bilgiye sahip değiliz. Ancak ardında bıraktığı kitabının etkisinin yüzyıllarca sürdüğünü ilk baştan söyleye-biliriz. Batruci’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Doğum yerinin ise İs-panya’nın güneyindeki Endülüs Bölgesi’nde, Cordoba’nın kuzeyindeki bir dağlık alanda, Pozoblanco’da yer alan Los Pedroches olduğu sanılmaktadır. Batruci, İspanya’daki İşbil’de yaşadığı için, El-İşbili lakabıyla anılmıştır. (İşbil’in bugünkü adı Seville’dir.) Avrupalılar ise onun ismini; Latince olarak, Alpetrazius şeklinde değiştirmiş ve bu isimle tanımışlardır. Batruci dönemin ünlü tabiplerinden olan İbn-i Tufeyl’in öğrencisidir. Kitabında yazılanlardan anlaşıldığı üzere engin bir tarih ve astronomi bilgisine sahiptir. Astronomiyi, devrinin önde gelen Müslüman astronomi bilginlerinden El-Bet-tani, Ez-Zerkali ve Cabir bin Eflah’ın kitaplarından öğrenmiştir. Nureddin Batruci’nin tek bilinen kitabı Kitab fi’l-hey’e (Astronomi Prensipleri) dir. Batruci Arapça olarak hazırladığı bu eserini 1185 yıllarında tamamlamıştır. Etkileri yüzyıllarca devam eden kitap, Avrupalı bilim adamlarına rehberlik etmiş, Hıristiyan ve Yahudiler tarafından da alanında kaynak olarak kabul edilmiştir. Batruci, Allah’ın Kuran’da bildirdiği astronomi ile ilgili ayetler üzerine de çalışmalar yapmıştır. Büyük astronomi alimi, bugünkü modern astronominin temeli sayılan Kopernik’in ve pek çok batılı bilim adamının faydalandığı esasları belirlemiş, nazariyeleri geliştirmiştir. Batruci; bütün gezegenlerin iki kutuplu olduğunu, gök cisimlerinin hareketlerinin, doğudan batıya doğru olduğunu, tüm gök cisimlerinin, gerçek ve aklın kavrayabileceği şekilde var olduklarını, (Batruci’nin pek çok noktada eleştirdiği Batlamyus ise, gök cisimlerini gerçek olmayan varlıklar olarak varsayıyordu.) gök cisimlerinin hareketinin kutuplar etrafında olduğunu, az yoğun gök cisimlerinin, çok yoğun gök cisimlerine göre daha hızlı dön-düğünü açıklamıştır. Yıldızların bulunduğu gök tabakalarının değişken olduğunu, gezegenlerin günlük dönüşe sahip olduklarını, yıldızların, eşit zamanlarda eşit olmayan kavisler yaptığını, yıldızlar küresinin üç hareketinin bulunduğunu bildirerek, bunların birincisini boylam, ikincisini enlem, üçüncüsünü günlük olarak nitelendirmiştir. Hareketi, yer değişimi yanında, hız ve enerjinin bir fonksiyonu olarak açıklamıştır. Gezegenleri yeniden tarif etmiş, Merkür’ü Güneş’in üstünde, Venüs’ü Güneş’in altında düşünmüştür. Tüm bu düşünce ve tespitler kendisinden önce öne sürülenlerden farklılık göstermiştir. Hatta çoğu Batlamyus’un veya Platon’un ortaya koyduklarının tam tersini ifade etmektedir. Batruci’nin yeni sistemi, Batlemyus’un sisteminin yerini almış ve modern astronominin temelini oluşturmuştur. Yalnız astronomiyi değil, Ortaçağ boyunca, tabiat bilimlerini ve batı felsefesini de etkilemiştir. Batruci’nin etkisi altında kalan Batılı bilginlerden bazılarının isimleri şöyledir: Müller, Regiomontanus, Michael Scot, Albertus Magnos, Roger Bacon, Robert Grasseteste, İlliam the Englishman, Petrus de Abane, Donte, Copernicus, Yehuda bin Salamon Kohen, Issaac Israeli, Vicent Benaudis, Dus Skot, Tibbon, Leviben, Gerson. Kopernik, Batruci’den dolaylı da olsa etkilenmiştir; faydalandığı batılı kaynak-lar, Batruci’nin etkisi altında kalmış olup, astronomi konusunda onun görüşle-rinden faydalanmışlardır. Batruci’nin 1217 (Hicri 614) yılında vefat ettiği de tarihi kaynaklarda yer alan bilgiler arasındadır.

“İbni Sina’nın eserleri Latince’ye ve Almanca’ya çevrilmiş, tıp, kimya ve felsefe alanında Ortaçağ Avrupa’sında bir ışık olmuştur.”
İbni Sina 980 yılında bugünkü Özbekistan topraklarında bulunan Buhara şehrinin Afşane köyünde doğdu. İbni Sinâ, daha çocukluğunda, şaşırtıcı bir zekâ ve hafıza örneği göstermişti. Önce babasından daha sonra da dönemin ünlü bilginlerinden mantık, matematik ve gökbilim öğrenimi gördü. On yaşındayken Kuran ve edebiyat eğitimini tamamlayıp, geometri, İslam hukuku, Grek felsefesi ve mantık öğrendi. Kendi başına teoloji, fizik, matematik çalıştı. Özellikle tıp bilgisi üzerine yoğunlaştı.
İbni Sina, tıp alanında gösterdiği başarılar nedeni ile onaltı yaşında ünlü oldu. Bu genç yaşta resmi saray hekimliği yaptı. İki seneye yakın bir süre tamamen felsefe üzerine yoğunlaştı ve bu süre içerisinde o güne dek defalarca kere okuyup anlamadığı Aristo metafiziğini, Farabi’nin yorumu ile anladı. (Farabi o yıllarda hayattaydı.) İbni Sina on sekiz yaşına geldiğinde bilinen bütün ilimlere vakıftı. O yıllarda Buhara Emiri Nuh İbni Mansur’un bir türlü iyileştirilemeyen hastalığını tedavi etmeyi başardı. Başarısına karşılık Samanoğulları sarayının kütüphanesinde çalışma iznini aldı. Bu vesileyle bilgilerini genişletme fırsatı bulmuş oldu. İbni Sina yirmi iki yaşına geldiğinde, devrin sultanlarının politik kararlarını vermeden önce danıştıkları bir kişi konumuna gelmişti.
Sina, saltanatın son günlerinde Buhara’dan ayrıldı. Horasan ve Harizm illerini dolaşarak kendisinin de yer alabileceği bir saray ortamı aradı.
1012 senesinde geldiği Cürcan’da, ömrünün sonuna kadar yanında bulunacak olan öğrencisi Ebu Ubeyel-Cüzcani ile karşılaştı ve Şirazi ile dostluk kurdu. İbni Sina burada pek çok risale ve eser hazırladı.
Hemedan emirinin veziri olan İbni Sina, bakan, hekim ve filozof olarak yoğun bir faaliyet içindeydi. Devlet işleri vaktini aldığından yazmaya geceleri devam etti. Bir dönem birtakım siyasi iftiralara maruz kaldı ve bu iftiralar onun görevinden alınarak hapsedilmesine neden oldu. İbni Sina 4 ay süresince Ferdecan kalesine kapatıldı. Burada Hay İbn Yakzan Risalesi, Kulunç Kitabı ve el Hidayat isimlerinde üç eser hazırladı. İbni Sina hapisten çıkınca Hemedan’a döndü. Ne var ki kendisini kıskananlar tarafından gözlendiğini anlayınca gizlice İsfahan’a kaçtı. İsfahan’da kendini il-mi çalışmalara veren Sina, çok sayıda eser hazırladı. Bu arada sağlığı giderek bozuldu. 1037 yılında Hemedan’a döndüğünde kulunç hastalığından hayatını kaybetti. İbni Sina öldüğünde 57 yaşında idi. İbni Sina hemen her ilim dalında eserler yazmış ve özellikle filozof olarak ün kazanmıştır. Yüz elliden fazla eser kaleme almıştır ve bunların 17 tanesi tıpla ilgilidir. Tıp ilmine dair araştırmaları son derece orijinal ve doğrudur. Örneğin İbni Sînâ, tıp araştırmaları yaparken bazı hastalıkların bulaşmasında göze görünmeyen birtakım yaratıkların etkisi olduğunu belirtmiş, başka bir deyişle mikropların varlığını o yıllarda sezmiş ve bu bilinmeyen varlıklardan eserlerinde sık sık bahsetmiştir. Mikroskobun henüz bilinmediği bir devirde böyle bir yargıya varmıştır. Farsça olan birkaçı dışında eserlerinin hepsi Arapça’dır. Çünkü o devirde ilim eserleri Arap diliyle yazılırdı. Latinceye ilk olarak çevrilen eserleri; El-Şifa, El-Ka-nun fi’t Tip (Tıp Kanunu), El-İşaret ve’t-Tenbihat, El-Necat, Metafizik ve Kitab el-Nefs adlı eserleridir. El-Şifa isimli eseri Ortaçağda “Suffcientia” ismini almış büyük bir felsefe an-siklopedisidir. İsmine rağmen tıptan çok matematik, fizik, metafizik, teoloji, ekonomi, siyaset ve musiki konularını içerir. İbni Sina bu eseri Hamedan’da kaldığı sırada yirmi günde yazmıştır. Bir çok kereler Latinceye çevrilmiş ve ders kitabı olarak okutulmuştur. Necât (Kurtuluş Kitabı) metafizik konularda yazılmış özet bir eserdir. El-Kanun Fit’t-Tibb isimli eseri yaklaşık bir milyon kelimelik bir tıp ansiklopedisidir. On dört bölümden oluşur ve deneylere dayanır. Orta çağda dört yüz yıl Batı’da ders kitabı olarak okutulmuştur. Latinceye on çevirisi yapılmıştır. Bütün eski tıp ve müslüman tıp ilmini kapsar. Bu eser gerek içeriği gerekse hazırlanış tarzı bakımından asırlarca dünya tıp literatürüne hakim olmuştur. Kendisinden sonra, yeni tıbbın doğuşuna kadar Türkçe, Arapça, Farsça ve Batı dillerinde yazılmış eserlere kaynaklık etmiştir. Tıp ilminin kaideleri, ilaçlar ve çeşitli hastalıklarla ilgili detaylı bilgiler veren İbn-i Sina’nın bu eseri, gerek Anadolu Selçukluları ve gerekse Osmanlılar devrinde temel bir başvuru kitabı olarak kullanılıp tercih edilmiştir. İşarat ve’l-Tembihat (Belirtiler ve Uyarılar) felsefe ve onun kolu metafizik ko-nularda yazılmış çok önemli bir eserdir. İbni Sina Ortaçağ Avrupa’sında ‘Avicenna’ ismi ile ün kazanmıştır. Latinceye çevrilen eserleri “Avicennism” olarak adlandırılan etkiler yaratmıştır. Tıp ilminde büyük bir çığır açmış olan İbn-i Sina, felsefe alanında da gerek Doğu gerekse Batı filozoflarını etkilemiştir. Yapıtları 12. yüzyılda Latince’ye çevrilmiş ve bunun ardından da tüm dünyaya yayılmıştır. İbni Sina, İslam felsefesinde önemli bir rol üstlenmiş, ayrıca deneycilikle akıl-cılığı bağdaştırmış ve bu bağdaştırmasında doğabilimsel İslam felsefesinin kurucusu Razi ile Farabi’den yararlanmıştır. İbni Sina matematikten mantığa ve oradanda metafiziğe geçmiş ve Aristo gibi, felsefeyi ikiye ayırmıştır: kuramsal felsefe ve eylemsel felsefe. Kuramsal felsefe; tabiat felsefesi, matematik felsefe ve metafiziği kapsar. Eylemle değil, bilmekle ilgilidir. Eylemsel felsefe ise hem eyleme hem de bilgiye aittir. Siyaset veya ekonomi gibi. İbni Sina’ya göre gerçek varoluş yalnız Allah’a mahsustur. Evrenin yalnız geçici bir varoluşu vardır. İbni Sina, İslam felsefesi içerisinde başlıbaşına bir okul olarak kabul edilebilir. Kendisine en yakın öğrencisi Behmenyar’dır. “Felsefi Konuşmalar” isimli eseri Behmenyar ve başka bir öğrencisi olan İbn Zeyle’nin sorularına verdiği cevap-lardan ibarettir.

“1000 yıl önce Orta Asya’da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî; Astronom, Tarih-çi, Botanikçi, Eczacılık uzmanı, Jeolog, Şair, Mütefekkir, Matematikçi, Coğraf-yacı ve Hümanist” (Conrier Dergisi, Kapak, Haziran 1974) Tam adı Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Birûnîdir. Batı dillerinde adı Alberuni veya Aliboron olarak geçer. Biruni 973 yılında Harezm’de doğdu. (На-rezm, günümüzde Türkmenistan ve Özbekistan sınırları içinde kalan ve Ceyhun Nehri boyunca uzanan tarihsel bölgenin adıdır.) Küçük yaşta babasını kaybeden ve zor şartlarda büyüyen Biruni daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. Öğrenme ve bilgisini artırma konusunda son derece şevkliydi. Hârizmşahların himayesine aldığı Biruni, eğitimini burada aldı ve saray ortamında yetişti. Ha-rezm sarayında astronomi ve matematik öğrendi. İbni Irak ve Abdüssamed bin Hakîm’den dersler aldı. Araştırmacı bir kişiliğe sahip olan Biruni üstün gay-retlerle bu ortamda kendisini çok iyi yetiştirdi. İlk kitabını 17 yaşında yazmaya başladı. Fakat o dönem Me’mûnîlerin Kâs’ı alıp Hârizmşah devletini ortadan kaldırdılar. Bunun üzerine Biruni Kâs’tan ayrıldı, bir süre İran’da kaldı. Daha sonra Ziyariler hükümdarının sarayına kabul edildi. Burada El-Âsârü’l-Bâkiye (Geride Kalan Yüzyıllar) isimli eserini yazdı. 2 yıl sonra tekrar yurduna dönerek ünlü alim Ebü’l Vefâ ile bir araya geldi ve gök bilimi ile ilgili olarak gözlem ça-lışmaları yaptı. Dönemin hükümdarı Ebü’lAbbas, sarayında Bîrûnî ye yer verdi ve kendisini vezir olarak görevlendirdi. Biruni, Gazneli Mahmut’un 1017’de Harezm devletine son vermesiyle, Gazne şehrine gelerek, 44 yaşında iken Gaznelilerin himayesine girdi. Gazneli Mah-mut’tan olduğu gibi oğlu Mesut ve torunu Mevdut’tan da yüksek itibar gördü. Gazneli Mahmut’un Hindistan seferinde, Sultan’ın baş danışmanlığını ve hazine genel müdürlüğünü yaptı. Gazneli Mahmut onun için “Sarayımızın en değerli hazinesidir” demişti.

Biruni, bu sırada Hint dil ve kültürünü çok iyi inceleme fırsatı buldu. İlmi ve ye-teneği ile kısa sürede Hintli bilginlerin dikkatini çekerek kendisine hayran bıraktı. Kendisine sunulan tüm imkanları değerlendirerek siyasî ve ilmî araştırmalarını sürdürdü. Hindistan’ın fethinin ardından Hindistan’ın Nendene şehri tarafların-da ilmi çalışmalarını sürdüren Birunî, orada Sanskritçe’yi öğrendi ve Hintlilerin örf ve adetlerini inceledi. Daha sonra tekrar Gazne’ye döndü ve yaşamının geri kalan kısmını orada geçirdi. Bu dönem Biruni’nin bilimsel çalışmalar yönünden en verimli dönemi oldu. Uzun yıllar boyunca hazırladığı “Tahdidu Nihayeti’l-Emâkın” adlı kitabını 1025 yılına denk gelen bu dönemde tamamladı. Biruni, astronomi üzerine yaptığı “Kanunu Mes’ûdî” adlı en önemli çalışmayı Gazneli Mahmut’un oğlu Mesut’a ithaf etti. Sultan Mesut, kendisine sunulan bu eser için Bîrûnîye mükafat olmak üzere bir fil yükü gümüş para verdi fakat o bu hediyeyi kabul etmedi. Biruni, “Kitabü’s Saydele fi’t Tıb” isimil son eserini yazdığında 80 yaşın üze-rindeydi. Yalnız İslâm âleminin değil, tüm dünyada asrının en büyük alimi olan Birunî’nin ölüm tarihi tam olarak bilinmemektedir. Değişik kaynaklarda 1048-1061 yılları arasında değişen tarihlerde Gazne’de vefat ettiği belirtilmektedir. Eser ve çalışmaları Bîrûnî; matematik, geometri, astronomi, fizik, kimya, tıp, eczacılık, tarih, coğrafya, filoloji, etnoloji, jeoloji, dinler ve mezhepler tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. 1037 yılına kadar bu ilimlere dair 113 eser verdi. Hayatanın son 12 yılında ise, 83 kitap yazdı. Ne var ki bunlardan 22 tanesi günümüze kadar gelebilmiştir. Farsça, Arapça, İbrânîce, Süryânice, Rumca ve Çince gibi lisanları bilen Biruni’nin eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. Biruni’nin eserleri incelendiğinde, onun derin bir din kültürü almış ve aldığı bu din ilimleri kültürünü hayata geçirmiş ve çalışmalarına yansıtmış olduğu görülür. Biruni’nin dehasını ve ilmi başarılarının sırrını onun bu yönünde aramak isabetli olacaktır. En ünlü eserleri şunlardır:

El-Asâr’il-Bâkiye an’il-Kurûni’l-Hâli-ye (Boş Geçen Asırlardan Kalan Eserler): Bu eseri 28 yaşında yazmıştır. Arapça yazılmış olup, Cürcan hükümdarı Kabus bin Yaşgir’e ithaf edilmiştir. 1878-1879 senesinde İngilizce’ye tercüme edilen eser 1923 yılında tekrar basılmıştır. Eser uluslararası kronoloji, takvim, tarih, kültür ve astronomi konularını içerir. El-Kanûn’ül-Mes’ûdî: Astronomik coğrafya demek olan bu eser, Biruni’nin en büyük eseridir. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik, keşif ve buluşları içerir. Matematik ansiklopedisi içeriğine sahip olup, devrin bir çok yenilik ve keşifleri açıklanmıştır. Biruni’nin, bu eseriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye yüzyıllar evvelinden ulaştığı açıkça görülür. Eser astro-nomi alanında engin bir araştırma ürünü olarak tarihe mal olmuştur. Kitab’üt-Tahkîk Mâ li’l-Hind: Hint tarihi, dini, ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. Bu eserini Gazneli Mahmut ile birlikte gittiği Hint seferinde, sans-kritçeyi öğrenerek, Hint dinini, kültürünü ve felsefesini, bizzat yerinde tespit ederek hazırlamıştır. Tahdîd’ü Nihayeti’l-Emâkin li Tas-hîh-i Mesâfet’il-Mesâkin (Meskenler Arasında-ki Mesafeyi Düzeltmek İçin Mekânların Sonunu Sınırlama): Bîrûnî, 1015 sene-sinde tamamladığı bu eserle jeodezi ilminin kurucusu sayılmaktadır. Matematiki coğrafyanın inceleme metotlarını anlatmış, jeodezi’nin (yeryüzü düzlemini ölçme bilgisi) temelini atmıştır. Hindistan, Afganistan ve Harezm’de yaptığı gözlemleri ile jeoloji ve jeodeziye ait konulardan bahsetmiş, trigonometri ile ilgili olarak da yeni kavramlar kullanmıştır. Kitabü’l-Cemâhir fi Ma’rifet-i Cevâ-hir (Cevherlerin bilinmesine dair kitap): Bi-runi, bu eserinde kıymetli taşlar ve madenlerden bahseder. 23 katı cismin ve 6 sıvının özgül ağırlıklarını bugünkü değerlerine çok yakın olarak tespit etmiştir. Kitabü’t-Tefhim fi Evâili Sıbaâti’t-Tencim (Yıldızlar İlmine Giriş) Kitâbü’s-Saydele fi Tıp (Eczacılık Kitabı): Tıp ve eczacılık konusunda yazdığı ansiklopedik içerikli bir eserdir. Biruni, bu eserde ilaçların, şifalı otların isimlerini Arapça, Farsça, Yunanca, Süryanice, Sanskritçe, Hintçe ve Türkçe olmak üzere altı dildeki karşılıklarıyla yazmış ve özelliklerini açıklamıştır. Biruni’nin doğa bilimleriyle ilgilenmesi, evrenin kusursuz yapı ve düzeninden Allah’a ulaşmak, O’nu yüceltmek amacıylaydı. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine yer verir, bu ayetlerin çeşitli ilimler açısından yorumlanmasına çalı-şırdı. Kurân ayetlerinin tecellilerine olan hayranlığını her fırsatta ifade ederdi. İlmî kaynaklara dayanma, deney ve tecrübeyle kanıtlama şartını ilk defa kendisi ileri sürmüştü. Biruni, İbni Sina gibi önemli alimlerle beraber çalışmış, o da tıpkı İbni Sina gibi ilmiyle dine hizmet etmekten büyük bir onur ve mutluluk duymuştur. Dünyanın gece-gündüz değişikliği ve dünyanın hem kendi etrafında, hem de güneş etrafında döndüğünü Kopernik’ten 500 yıl önce El-Biruni’nin keşfettiği tespit edilmiştir. Sayılar kuramı, Hint hesabı, Ay ve Güneş tutulmaları, matematik coğrafya, en-lem ve boylam tespiti, kuyruklu yıldızlar, küre geometrisi gibi konularda toplam 13.000 sayfadan fazla yazmıştır. Biruni; Daire içine çizilmiş 9 kenarlı düzgün poligonun bir kenarının uzunluğunu özgün bir yöntemle hesaplamış, Pi sayısının hesabı üzerine çalışmış, sinüsler teoremini kendine özgü bir yön-temle ispatlamıştır. Trigonometriye sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlarını eklemiştir. Gazne’de kıbleyi tam olarak tespit etmiş ve kıblenin tayini için matematik yön-tem geliştirmiştir. Uzun uğraşlar sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı. Dünyanın çapının ölçül-mesiyle ilgili görüşü, günümüz matematik ölçülerine tam olarak uymaktadır. Avrupa’da buna “Biruni Kuralı” denmektedir. Isaac Newton ve Fransız Piscard’dan tam 700 yıl önce Pakistan’da yaptığı hesaplamalar sonucu ekvatoru 25.000 mil olarak bulmuştur. Yunan ve Hint tıbbını inceleyen Biruni, hastalıkları tedavi konusunda uzmandı. Sultan Mes’ud’un gözünü tedavi etmişti. Otların hangisinin hangi rahatsızlık-lara şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Ayrıca ilaçların yan etkilerinden bahsetmişti. Daha o çağda Ümit Burnu’nun varlığından söz etmiş, Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa’dan kapsamlı bilgiler vermişti.

Batlamyus ve Aristoteles’in kuramlarını reddederek dünyanın durağan değil, dönen bir kütle olduğunu ileri sürmüştü. Dünyanın yuvarlak olduğunu, yerçekimin varlığını Newton’dan yüzyılllarca önce ortaya koymuştur. Biruni; Dünya dönüyorsa ağaçlar, taşlar vb. yerlerinden neden fırlamıyor? diye soranlara; “Bu dünyanın dönmesi olayını çürütmez. Çünkü herşey dünyanın mer-kezine düşüyor. Bu da gösterir ki, merkezde bir çekicilik vardır ve bu yerçekimi, yeryüzündeki nesnelerin dışarı fırlamasına mani olmaktadır” cevabını vermiştir. Bu konuyu bilim tarihçisi Carl Benjamin Boyer, A History of Mathematics adlı kitabında belirtmektedir. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9.5 yy önce Biruni ifade etmiştir. Biruni, botanikle ilgilenmiş, geometriyi botaniğe uygulamıştır. Gazneli Mahmud, Sebüktekin ve Harzem’in tarihlerini yazmıştır. Dinler tarihi konusu ile ilgili çalışmaları olmuş, felsefeyle ilgilenmiştir. Biruni, her konuyu direkt olarak Allah’a bağlardı. Doğa olaylarından bahsederken gerçek Sahip’in Allah olduğunu ve kontrolün de O’na ait olduğunu göstermiştir. Felsefe alanındaki çalışma ve araştırmalarında daima İslam düşüncesini benimsemişti. Evrenin “ezelden beri var olmadığını” Allah’ın varlığına gereksinimi olduğunu söylemiştir. Bîrûnî, cebir, geometri ve coğrafya konularında bile o konuyla ilgili ayeti zikret-miş, ilim öğrenmenin amacının hakkı ve hakikati bulmak olduğunu dile getirmiş ve “Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah’a tövbe ederim. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah’tan yardım dilerim. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah’tan hidayet isterim. İyilik O’nun elindedir!” demiştir. Biruni’nin Bilim Hakkındaki Düşünceleri “İlim adamına yani ilim hizmetçisine lazım ve kaçınılamaz olan şey, ilmin bütün sahalarında yeterli bir seviyede olamasa bile, ilimler arasında bir ayrım yapmamak her birinin hakkını vermektir. Çünkü ilim güzeldir lezzeti de kalıcıdır. Araştırma boyunca bu lezzet sürer gider. Araştırma bitince lezzette son bulur. İlim adamı kendinden önce gelen alimlere hor gözle bakmamalı; tevazu ile eserlerine yaklaşıp, istifade etmelidir. Böylece en doğru ve sağlam bilgilere ulaşacak, kusurlu, hatalı bilgilerden uzak durmuş olacaktır.” İlmin ilerlemesi ve gelişmesi için şunlar lüzumludur: İlmi düşünceye serbestlik tanınmalı yani ilimde söz sahibi olanlar fikir hürriye-tine sahip olmalı. İlmi çalışmalar açık ve sağlam metotlara dayanmalı. İlim; batıl düşüncelerden, sihir ve hurafelerden arındırılmış olmalı. Gerçek ilim adamlarının çalışma zevk, şevk ve gayretlerini artıran teşvik ted-birleri alınmalı. İlmin ilerlemesi için gerekli her türlü maddi, sosyal, teknik şartlar ve imkanlar hazırlanmalı. İlme, ilmi eserlere ve ilim adamlarına hürmet edilmeli itibarları sağlanmalı. İnsanların dikkat ve alakalarını ilmi konulara çekme çalışmaları yapılmalı. Devletin ileri gelen adamları ilmin gelişmesi için gereken tedbirleri tespit edip hemen bunları tatbik etmeli.” Biruni beşeri ve manevi ilimler alanındaki incelemelerinde belli prensipleri esas alıyordu. Bu prensipler için şöyle demektedir: “Bu ilimlerle meşgul olacaklar önce kalplerini bozuk itikat, kötü huy ve saplan-tılardan temizlemelidir. İnsanların çoğu manevi hastalıklara yakalanmıştır. Bu hastalıklar sahibini hak ve hakikati göremez hale getirir, kalbi kör, kulağı sağır eder. Taassup, başkalarına üstün gelme, nefsin kötü arzu ve heveslerin peşi sıra gitme, makam, mevki sevdası peşinde olma ve benzeri kötü huylar ilim adamına yakışmaz. Bu sebeple de herkes ilim adamı olamaz. İlim yolu çetin bir yoldur. Fakat ele geçmesi de imkansız değildir. Hak ve hakikati araştırırken mümkün olan en yakın, en sahih, en sağlam bilgilere tutunulmalıdır. Bu yapılırken de sahalarının otoritelerine ve eserlerine başvurulur. Yani herkesi sözüne ve eserine değil de, otorite olan alimlerin söz ve eserlerine müracaat edilir. Tespiti mümkün olan hakikatler ortaya çıkarılır.” Biruni, yaşadığı yüzyıla damgasını vuracak kadar engin bir ilim sahibiydi. Bunun içindir ki yaşadığı dönem “Biruni Asrı” olarak anılmıştır. Ardında Zamanın Bütün İlimlerini Kapsayan 150’den Fazla Değerli Eser Bırakmış

Matematik, Botanik, Tıp, Felsefe, Mantık ve Musiki Alanında Eserler Yazmış Büyük İslam Alimi, Hekim ve Filozof FARABİ (874-950) “Felsefenin Müslümanlar arasında tanınmasında ve benimsenmesinde büyük görevler yapmış olan Türk filozof ve siyasetbilimci Farabi, Aristoteles, Platon, Zenon, Plotinos gibi Yunan düşünürlerini yorumlamış, bunların görüşlerine kendi görüşlerini katmıştır. Ebu Nasri Farabi’nin asıl adı Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed bin Turhan bin Uzlug’dır. Hayatı hakkında ayrıntılı bir bilgi mevcut değildir. Zira yaşadığı yıl-larda bugün tanındığı kadar tanınmamıştır. Hayatı ve eserleri ile ilgili bilgi veren kaynaklar kendisinden yaklaşık iki yüzyıl sonra yazıldığı için bilgilerin doğruluğu kesin değildir. Bu bilim ve sanat adamı hakkındaki bazı bilgiler, zaman içinde efsanelerle renklendirilmiştir. Farabi 870 yılında Otrar şehrinde doğdu. Babası, bir kalenin komutanıydı. İlk öğrenimini yine bu şehirde yaptı. Yüksek öğrenimini o dönemin ilim ve sanat merkezi olan Bağdat’ta tamamladı. Burada Farsça ve Arapça öğrenen Farabi, Hıristiyan hocalarından da Latince ve eski Yunanca’yı öğrendi. Devrin ünlü bil-ginlerinden olan Ebu Bekr İbn el Sarrac’dan dilbilgisi, Ebu Bişr bin Yunus’tan mantık dersleri aldı. Daha sonra Harran Üniversitesi’ne gitti. Burada felse-fe çalışmaları yaptı ve mantık bilgisini ilerletti. Aristo üzerindeki çalışmalarını da burada yaptı. Bağdat’a döndükten bir süre sonra Mısır’a gitti. 941 yılında Mısır’dan Halep’e gelerek Emir Seyfüddevle’nin sarayında bulundu, devlet er-kanından büyük hürmet gördü. Son derece mütevazi bir hayat süren, Türçe konuşup, Türk usulü giyinen Farabi hakkında yapılan araştırmalar 20. yy da bile devam etti. Farabi’ye, Aristo’nun bütün eserlerini açıkladığı ve incelediği için Ustad-ı Sani, Hâce-i Sani, Muallim-i Sani gibi sıfatlar yakıştırılmıştır. Bunlardan başka Ebu Nasri Farabi-i Türki, Hakim Farabi gibi isimlerle de anılır. Batı kaynaklarında adı “Alpharbius ya da Alphartabi” olarak geçer. Eski Yunanlı filozof ve ilim adam-larının eserlerinin Arapça’ya çevrilerek öğrenilmesine ilk olarak Farabi öncülük etti. Farabi, 950 yılında Şam’da öldü. Farabi, ilimlerin sınıflandırılması ve mantık alanında kendine özgü yöntemler kul-landı. İlimleri sırasıyla; dil, mantık, matematik, fizik ve metafizik, medeni ilimler şeklinde beş ana başlık altında sınıflandırdı. Farabi’nin yaptığı bu sınıflandırma, Aristo ile Kindi’nin yaptığı sınıflandırmalardan önemli farklılıklar göstermektedir. Fizik alanında da önemli çalışmalar yapan Farabi, sesin fiziki açıklamasını yapan ilk alimdir. Yaptığı deneyler sonucunda titreşimlerin dalga uzunluğuna göre azalıp çoğaldığını tespit etti. Tıp alanında yaptığı çalışmalarda sağlıklı bir bedene sahip olmak için neler yapılması gerektiğini araştırarak bu doğrultuda tıp ilmi için yedi esası saptadı. Özellikle insan bedenindeki tüm organların tanınması, hastalıkların çeşitlerinin bilinmesi, ilaçlarla ilgili detaylı bilgilere sahip olunması konularına öncelik verdi. Yazdığı eserler ders kitabı olarak uzun süre okutulan Farabi, yalnızca İslam alimlerini değil, kendisinden sonra gelen birçok Batılı bilim adamını da etkiledi. İbni Sina ve İbni Rüşd, onun manevi öğrencileridir. Farabi aynı zamanda iyi bir matematikçi oluşu ile de ünlüdür. Toplam 70’e yakın eseri vardır. En tanınmış olanları Ed-Talimü’s-Sani ile İhsanü’l-Ulûm’dur. Sonuncusu Doğu dünyasında yazılmış ilk ansiklopedik eserdir. Farabi’nin mûsikînin sanat yönünde usta olduğu, bazı mûsikî aletlerini çaldığı ve icad ettiği söylenirse de, kaynaklarda bu konu ile ilgili olarak pek bilgi yoktur. Kitabü’l-Mûsikîü’l-Kebîr (Büyük Mûsikî Kitabı) adlı eserinin birinci bölümünde Farabi, mûsikî teorilerini anlatmış, ikinci bölümde ise kendisinden önceki mû-sikîşinasların öne sürdükleri fikirleri eleştirmiştir. Ud ve Kanun’un Farabî tarafından icad edildiği ileri sürülmekle birlikte, bu bil-ginin de doğruluğunu kanıtlayacak bir belge yoktur. “Erdemlerin en büyüğü bilimdir” sözü bu değerli İslam alimine aittir.