“Battani, trigonometrik bağlantıları bugün kullanılan şekliyle formülleştiren bilim adamıdır. Ayrıca Güneş yılının en son bulgulara çok yakın olan 365 gün, 5 saat, 46 dakika ve 24 saniye olarak doğru belirlemiştir.” Tam adı, Ebu Abdullah Muhammed ibn-i Cabir ibn-i Sinan er-Rakki el-Harrani es-Sabi el-Battani’dir. Battani, 858 yılında Urfa’nın Harran bölgesinde doğdu. Bir süre Fırat nehrinin sol tarafında bulunan Rakka Bölgesi’nde yaşadı. Babası Cabir İbn Sinan el-Battani tarafından eğitildi. 877 yılında astronomiyle ilgili çalışmalarına başladı, bunun için bugünkü Halep’in 160 km doğusunda, Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) kurdu. Astronomi ve matematik alanında bilime büyük katkıları oldu. Ortaçağ Avrupa’sında Albategnius veya Albategni adıyla saygıdeğer bir öğretmen ve bilgin olarak tanındı. Battani Batı’ya trigonometriyi öğreten kişi olarak tanınmaktadır. Trigonometrinin gerçek mucidi olarak kabul edilen Battânî; astronomi çalışma-ları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış, küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır. Özellikle astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır. Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketlerini, yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmış, Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hare-ketini keşfetmiş, Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuş, Kendisinden beş yüzyıl sonra gelen Kopernik’in 23° 35′ olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o, 23° olarak hesaplamış, bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmuştur.

Dünya’nın Güneş etrafındaki dönüşünü iki ayrı metodla ölçmüştür. 13 Battânî, kendi geliştirdiği güneş saati olan zâtü’l-halak (çemberli küre), 2 duvara tespit edilmiş büyük kadran ve daha sonraları triguetum adı verilecek âlet ile, Rakka’da, bazı gökyüzü olaylarının yanı sıra, Güneş ve Ay tutulmalarını gözlemlemiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş, yeni Ay’ın görülme şartlarını belirleyen bir yöntem geliştirmiştir. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamıştır. Battânî, yaptığı bu son dere-ce hassas gözlemler sonucu güneş yılını ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır. Günümüzdeki gelişmiş teleskoplar ve bilimsel hesaplamalar sonucu ise bu değer, 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. Battânî, Müslümanlar için büyük bir önemi olan kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş, bu ikisinin farkını alarak kıble doğrultusunu bulmuştur. Battânînin keşif ve başarılarından bazıları; Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir. Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek anlamda ilk defa kullanan kişidir. Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır. İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur. Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır. Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır. Tüm bu matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar Kopernik, Kepler, Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır.

Ay’ın boylamda ortalama hareketini saptamıştır Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür. Güneş’te bir yıl, Ay’da ise bir ay süresince gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır. Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok iyi bir metot geliştirmiştir. Gerçek astronomik cetveli hazırlayan ilk ilim adamıdır. Eserleri Kitâbü Mârifet-il Metâli-il Bürûc fi mâ beyne erbeil felek (On İki Burcun Gök Küresinin Dörtte Birindeki Doğuş Yerlerinin Bilinmesi): Battani bu eserinde Ay ve yıldızların doğuş yerleri, Ay tutulması gibi konuları ele alır. Ayrıca, eser boy-lamları 0º den 36° ye kadar olar yıldızların doğuş yerlerini gösteren bir katalog niteliğindedir. Risâletünfî tahkîk-i akdâr-il ittisâlât (Yıldızların Yanyana Gelme Ölçülerinin Araş-tırılması Hakkındaki Kitapçık): Battani bu eserinde yıldızların ışık göndermeleri olayını, yıldızların enlemleri ve küresel trigonometri yardımıyla açıklar Serh-ul Makâlât-il erbai li-Batlamyus (Batlamyus’un “Dört Kitap” Adlı Eserinin Açıklaması) Ez-Ziyc: Battânî’nin en önemli ve günümüze kadar gelebilen tek kitabıdır. Değerli alim, bu eserinde astronomiden bahseder. Bir astronomi cetvelleri kitabı olan bu eser 57 konudan oluşur. Eserde, Battânî’nin astronomik gözlemlerden elde ettiği sonuçlar da bulunmaktadır. Battânî bu eseri yazma sebebini, diğer cetvellerde gördüğü yanlışlık ve farklılıklardan yola çıkarak gök cisimlerinin hare-ketleri konusundaki teorileri iyileştirme ve sonuçları yeni gözlemlere dayanarak geliştirme olarak açıklar. Bu eser İslam dünyasının yanı sıra Ortaçağda ve Rönesans’ın ilk dönemlerinde Avrupa’da da trigonometri konusunda büyük etkiler meydana getirmiştir. Eser, Kral X. Alfons tarafindan Arapçadan İspanyolca’ya tercüme ettirilmiştir. 1143 yılında İspanya’da Robertus Retinensis tarafından çevirisi yapılmıştır. Ne var ki günümüze kadar ulaşamadan kaybolmuştur. 12. yüzyılın başlarında bu kez Tivoli ‘li Piato Tiburtinus tarafından Latince tercümesi yapılmıştır. Risâletü’n fi Ameliyyati’t-Tercimi’d-Dakika Kitab u Ta’dili’l-Kevakib İlmü’n-Nücûm Kitabü’n fi İlmi’l-Felek Kitabün an Daireti’l-Bürüc ve’l-Kubbeti’ş-Şemsiyye Muhtasarun li Kütübi Batlemyüsi’l-Felekiyye Risâletü’n fi Mikdari’l İttisalati’l-Felekiyye Özellikle Kopernik, Battani’nin eserlerini kapsamlı olarak incelemiş ve onlardan faydalanmıştır. Battânî’nin astronomi bilimine katkıları anısına Batı bilim çev-releri, Ay’a onun da ismini vermiştir. Bu nedenle Ay haritalarında, Albategnius ismi (Battani’nin Avrupa’da kullanılan ismi) geçer. Paris İslam Enstitüsü eski profesörlerinden Jacques Risler’e göre yeni trigono-metrinin gerçek mucidi Battânî’dir. Batı da bu konuyla ilgili ilk bilgiler ona aittir. Trigonometrik bağlantıları günümüzde kullanılan şekliyle formülleştirmiş, bu sayede trigonometri Batılıların pratik olarak kullanabileceği bir şekle girmiştir. Battânî’nin büyük eserinin “De Motu” veya “De Scientia Stellarum” ismiy-le yapılan çevirileri aracılığıyla; “sinüs” kelimesi, evrensel olarak matematiğe girdi. (Sinüs Arapların “ceyb” kelimesinin Latince tercümesidir.) M.Charles, “Geometride Metodların Tarihî Görünümü” adlı kitabında, Battânî den bahse-derken, onun sinüs ve kosinüs kavramlarını ilk kullanan kişi olduğunu yazar. Yine Battani’nin bu kavramları güneş saati hesaplamasında bulduğunu, ona uzayan gölge adını verdiğini, buna modern geometride ‘tanjant’ denildiğini ifade eder. Battânî’nin ortaya koyduğu buluşları Batı dünyası ancak yüzyıllar sonra kulla-nabilmiştir. Bu konuyla ilgili olarak, İslâm Tarihi araştırıcılarından Prof. Philip K. Hitti, Muhtasar Arap Tarihi isimli kitabında şöyle yazar: “Şüphesiz matematik bilginleri tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi ola-bildiler. Regiomantanus (Alman astronom ve matematikçisi) bununla müşerref olduğu halde ondan bir asır sonra yaşayan Kopernik bunu tanımıyordu.” Ortaçağ Avrupasında astronomik gözlem dahi yapılamazken Battânî, “Sâbiî Cetvelleri” olarak ünlenen yıldız kataloglarını hazırladı. Avrupalılar Kopernik’e kadar bu cetvelleri kullandılar. Zira Sâbiî Cetveli yıldızların hareketlerini Batlam-yus ‘dan daha doğru olarak belirliyordu. Will Durant, İman Çağı isimli kitabında Battânî hakkında şunları söyler: “Müs-lüman asrtonomlar tam ilmî anlayış içerisinde çalışıyorlardı. Deneyle kesinleş-meyen hiçbir şeyi kabul etmezlerdi. Onlardan biri olan Ebû-I Fergânî’ni yazdığı astronomi kitabı yedi asır boyunca Avrupa ve Asya’da temel kitap olarak kabul edilirken Battânî ondan da fazla tanındı. Kırkbir yıl müddetle yaptığı astronomik gözlemler sümul ve dakiklik bakımından kusursuzdur. Bugünkü hesaplara dikkati çekecek kadar yaklaşan astronomik rakamlar bulmuştur. Battani, 929 yılında Samarra şehri civarında Kasralcıs’ta vefat etti. “Beşer, Allah’ın birliğini isbata, O’nun emsalsiz büyüklüğünü, yüce hikmetini, muazzam kudretini ve eserinin mükemmeliyetini anlamaya yıldızlar ilmi sâye-sinde muvaffak olur”sözü Battaniye aittir.