“Er- Razi tıp, eczacılık, kimya, simya, gibi bir çok alanda buluşlarının çoğu hala geçerliliğini koruyan İran’lı müslüman bir bilim adamdır. Sülfürik asidin keşfi, ilk göz ameliyatı, su çiçeği ve kızamığın tıbbi olarak birbirinden ayrılması, antisepsinin keşfi (alkol ve tıpta kullanımı), alerjik astım üzerine yazılan ilk makale gibi bir çok çalışmasıyla tanınmış müslüman tıp doktorudur.” Tam adı Ebu Bekr Muhammed İbn Zekeriyya er-Râzi’dir. Batı’da ise “Rhazes”, “Alrazes” ve “Albubator” gibi Latinceleştirilmiş adlarıyla anıldı. Doğum tarihi tam olarak bilinmemekle beraber 865 yılı civarında doğduğu sanılmaktadır. Razi, İran’ın güneydoğusunda Tahran yakınlarında bulunan Rey şehrinde doğ-muş olup zaten Razi ismi de Farsça’da Rey’li anlamına gelmektedir. Rey şehri, Ortaçağın en önemli ilim ve kültür merkezlerinden biriydi. Ebû Bekir er-Râzînin, tabip ve filozof olarak ünlü olmadan önceki hayatı, yani ilk gençlik yılları ve eğitimi hakkında çok fazla bilgiye sahip değiliz. Kaynaklarda bu dönemle ilgili olarak birbiriyle çelişen, doğruluğu şüpheli bilgiler bulunmak-tadır. Kaynaklardan anlaşıldığına göre Râzî, gençliğinde bir yandan kuyumculuk ve sarraflık yaparak geçimini sağlarken bir yandan da şiir, edebiyat ve musikî ile ilgilendi. Ancak 18-20 yaşlarına gelince müzikle uğraşmaktan vazgeçerek kimya, tıp, felsefe ve simya gibi ilimlere yöneldi. Razi, Rey ve Bağdat’ın hastahanelerinde başhekim olarak çalıştı, dönemin İslam dünyasının çeşitli kültür merkezlerine seyahatler yaptı. Tıp ve kimya alanında Ortaçağ Batı ve İslam dünyasının en büyük bilim adamların-dan biriydi. Bilimsel kimyanın kurucusu sayılmaktadır. Fikirleri hem Doğu’da hem de Batı’da modern kimyanın doğuşuna kadar bilim dünyasına hakim olarak kaldı. Razi’nin tıp alanındaki en büyük buluşlarından birisi, kızıl ve kızamık hastalıkları arasındaki farkı saptamasıdır. Onun yazmış olduğu “Al-Judari wa al-Hasbah” su çiçeği üzerine yazılmış ilk kitaptır. Bu kitaptaki klinik gözlemlere Hipokratik bağlılık, Razi’nin tıbbi yöntemlerini göstermektedir: “Su çiçeğinin döküntülerini, sürekli ateş, sırtta görülen ağrılar, burundaki ka-şıntı ve uykudaki sıkıntılar takip eder. Bunlar hastalığın yaklaştığının en özel bulgularıdır. Özellikle ateşle birlikte görülen sırttaki ağrı; sonrasında hastanın tüm vücudunda hissettiği bir iğnelenme; çeşitli zamanlarda belirip kaybolan yüzdeki şişkinlik; her iki yanakta iltihabi bir renk ve ateşli bir kızarıklık; her iki gözün kızarıklığı; tüm vücutta duyulan ağırlık; belirtileri gerinme ve esneme olan büyük huzursuzluk; nefes almada ve öksürmede ufak bir zorlama ile hissedilen boğaz ve göğüs ağrısı; nefesin kuruluğu ve sesteki boğuklaşma; baş ağrısı ve baştaki ağırlık hissi; sıkıntı, bulantı, endişe; (şu farkla ki sıkıntı, bulantı ve endişe kızamıkta su çiçeğine nazaran daha sık görülürken, sırttaki ağrı kızamığa kıyasla daha çok su çiçeğine özeldir); tüm vücudun ateşlenmesi; iltihaplanan bir kolon ve parıldayan bir kızarıklık, özellikle diş etlerinin yoğun bir şekilde kızarıklığı.” Razi, alerji ve immunoloji konularında da ilk saptamalarda bulunan tıp alimlerinden biridir. “Koklama Duyusu” isimli eserinde, ilkbaharda bir gül koklandığında “rinit” oluşumunu açıklamıştır. “Ebu Zeyd Belki’nin ilkbaharda güller kokladığında rinitten müzdarip olmasının nedenleri üzerine bir makale” adlı bu yazısında, alerjik astım ve çiçek tozlarına karşı burun, gözler ve üst solunum yolu mukozalarının alerjik iltihabı ile eşdeğer olan mevsimsel rinitten bahsetmektedir. Ayrıca vücutta ateş yükselmesi durumunun, vücudun doğal bir savunma mekanizması olduğunun, bunun hastalıkla bir çeşit savaşma şekli olduğunun ilk defa farkına varan kişidir. Bir çok eserinden anlaşıldığına göre Razi, saydamlığını kaybetmiş yani katarakt olmuş göz merceğini ilk kez ameliyatla çıkaran tıp alimidir. Yine bu eserlere göre, gözbebeğinin daralıp, genişlemesi mekanizmasından ilk kez bahseden bilim insanı da odur. Bu mekanizmanın “ışığın yoğunluğuna bağlı olarak hareket eden ufak kasların varlığına bağlı olduğunu anlatmıştır. Ebubekir er-Razi, cerrahide dikiş malzemesi olarak ilk kez hayvan bağırsağını kullanmış; tıp biliminde deney ve gözlemin çok önemli olduğunu açıklamış ve başhekimi olduğu hastanede görev alacak olan doktorların uzmanlaşmaları gerektiğini savunmuştur. Râzî sadece tıp ve kimya ilminin sınırları içinde kalmamış, bu iki alanı aşarak ziraat, ölçü, tartı, basit ve mürekkep ilaçlar yapma gibi başka sahalara da geçmiştir. Hatta madenler ve eczacılık gibi alanlarda da bilgi sahibi olmuştur. Her alandaki geniş bilgisi ve özellikle de tıp sahasındaki üstün başarısından dolayı, halife ve hükümdarların saraylarında hekim ve danışman olarak önemli görevler üstlenmiştir. Razi, bilimin çeşitli alanlarında 184 civarında kitap ve çeşitli makaleler yazmış-tır. Eserlerinden çoğu Latince, İbranice ve diğer batı dillerine çevrilmiştir. Tıp alanında en önemli eserleri 20 ciltlik “el-Hâvi” ve “Kitabu’l-Mansur”dur. Râzi’nin yirmiden fazla felsefi eser de yazdığı bilinmektedir. Fakat bu eserlerden ancak birkaçı günümüze kadar ulaşabilmiştir. Bu nedenle, bugün Râzi’nin felsefi görüşlerini tam olarak öğrenme imkanına sahip değiliz. Râzi doğa bilimlerine dayalı bir felsefe anlayışına sahiptir. Bu nedenle gerek fel-sefi gerekse metafizik konuları, doğa bilimleri metodu olarak bilinen deneysel ve tümevarım metodlarıyla ele almıştır. Yine aynı nedenle, Sokrat öncesi filozoflara ilgi duymuş, Eflatun’un ve Aristo’nun “kavramsal felsefeleri”yle ilgilenmemiş-tir. Hatta Aristo metafiziğinin ve fiziğinin temel kavramlarını sert bir şekilde eleştirmiş, bilimsel olmadığını öne sürmüştür. Bununla birlikte yeni-Eflatuncu metafizik fikirleri de kabul etmemiştir. Proclos’a karşı yazdığı “Reddiye” bunun açık bir delili niteliğindedir. Râzi kozmoloji ve metafizik görüşlerini beş ana ögeye dayandırdı: Allah, ruh, madde, zaman ve mekân. Zamanı ise, mutlak veya külli zaman (veya izafi veya cüz’i zaman) olarak ikiye ayırdı. Mutlak zaman, ölçülemez, sınırsız ve ezelidir. İzafi zaman ise ölçülebilir ve sınırlıdır, hareketle ortaya çıkar. Râzi, cisimlerin atomlardan oluştuğunu ve cisimler veya atomlar arasında boşluğun mümkün olduğunu savundu. Eflatuncu ve Pisagorcu bir ahlak görüşünü benimseyen Razi, ruh ve nefsin arındırılmasına önem verdi ve gerçek hayatın bu şekilde kazanılacağına inandı. Buna “Felsefi Hayat” veya “Felsefe Yolu” adını verdi. Nefsin hırs ve tutkuların-dan uzak bir hayatın ideal hayat tarzı olduğunu savundu ve kendisi de böyle bir hayat yaşamaya özen gösterdi. Muayene ettiği hastalardan çoğu kez ücret almadı. Hatta ihtiyacı olan hastalara para yardımında bulundu ve kazancını daima yoksullara dağıttı.

Tahran yakınlarında kurulan Razi Enstitüsü onun adına kurulmuş olup, doğduğu 27 Ağustos günü her yıl İran’da tıp bayramı olarak kutlanmaktadır. Razi, gözlerinin kimyevî maddelerden çıkan gaz ve buharlara maruz kalması sebebiyle hayatının sonlarına doğru görme yeteneğini tamamen kaybetmiştir. (Bîrûnî, “Risale”, s. 4-5) 925 yılında Rey’de vefat ettiği sanılmaktadır. Başka kaynaklarda da vefat tarihi 932 yılı olarak geçmektedir. Razi, ilme olan düşkünlüğünü otobiyografik bir eser olan es-Sîretü’l-felsefiyye’de şu şekilde ifade etmektedir: “Beni tanıyanlar bilirler ki, ilme karşı olan sevgim, tutkum ve bu yoldaki çalışmalarım gençliğimden beri aralıksız devam etmektedir. Hatta okumadığım bir kitap, karşılaşmadığım bir ilim adamı bulunursa -büyük bir zarara uğramam söz konusu dahi olsa- her şeyi bir yana bırakıp, o kitabı okumadan, o alimi tanımadan edemem. Bu alandaki sabırlı çalışmalarım ne-ticesinde, bir yıl içinde müsvedde olarak yirmi bin varaktan fazla yazı yazdım. El-Camiu’l-kebir üzerinde geceli gündüzlü on beş yıl çalıştım. Neticede gözlerim zayıfladı ve elim titreyip tutmaz oldu. Bu halde iken dahi peşini bırakmadım, başkasına okutup yazdırarak gücümün yettiği kadar çalışmalarıma devam edi-yorum.” (Râzî, “es-Sîretü’l-felsefiyye”, s. 110)